August Emil Fieldorf „Nil“ przyszedł na świat 20 marca 1895 r. w Krakowie w rodzinie kolejarskiej Andrzeja i Agnieszki Fieldorfów. W młodości związał się z ruchem strzeleckim.W 1914 r. wyruszył szlakiem Iegionowym, potem służył w armii austro-węgierskiej, a od 1918 r. w Wojsku Polskim. Walczył o granice niepodległej Polski. W latach pokoju pozostawał czynnym wojskowym. Po kampanii wrześniowej 1939 r. przebywał na emigracji we Francji i Anglii, skąd jako wysłannik polskich władz emigracyjnych przybył do Warszawy 6 września 1940 r. Uczestniczył w działaniach Polskiego Państwa Podziemnego, w ZWZ, w Armii Krajowej jako dowódca Kedywu, zastępca Komendanta Głównego czy animator organizacji „Niepodległość“. W marcu 1945 r. aresztowany, przez NKWD i wywieziony do obozu pracy na Ural. Po powrocie w 1947 r. osiadł wraz z rodziną w Łodzi. W listopadzie 1950 r. został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa. Po upozorowanym procesie i niesprawiedliwym wyroku, 24 lutego 1953 r. w więzieniu przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie, komunistyczne władze Polski wykonały na nim wyrok śmierci. Chcąc wymazać imię bohaterskiego generała z pamięci narodu, komuniści pochowali jego ciało w miejscu, które do tej pory nie zostało odnalezione. Generał był żonaty z Jadwigą Kobylińską, z którą miał dwie córki Marię i Krystynę.
Poniżej zaprezentowana została pierwsza część szlaku gen. brygady Augusta Emila Fieldorfa “Nila” poświęcona jego młodości i rodzinie. Obok niego istnieje jeszcze część poświęcona czynowi żołnierskiemu oraz część poświęcona upamiętnieniu generała “Nila”. Każda z nich może być potraktowana jako tematyczna całość.
[1] Kamienica przy ulicy Lubicz 32
„August Emil Fieldorf urodził się 20 marca 1895 r. w Krakowie w domu przy ulicy Lubicz 24 (obecnie 32) […] August Emil był najmłodszym synem Agnieszki z domu Szwanda i Andrzeja Franciszka Fieldorfa, bratem Emmy, Józefa i Jana“ (M. Fieldorf, L. Zachuta, 2013, s. 9)
Dziadek Augusta od strony ojca – Andrzej Fieldorf był saperem w armii austriackiej, potem zawiadowcą stacji Kecskemet leżącej około stu kilometrów na południowy wschód od Budapesztu. Po ślubie z Eleonorą Gazdą zamieszkali w 1854 roku w Krzeszowicach. Tam urodził się Andrzej Franciszek – ojciec Augusta Emila oraz dwie jego siostry Maria, Eleonora Katarzyna i brat Jan. Rodzina przeprowadziła się do Krakowa.
W 1872 roku na świat przyszła najmłodsza siostra Andrzeja Franciszka Amalia, która jednak zmarła rok po urodzeniu. Andrzej Fieldorf zmarł w 1881 roku i został pochowany na Cmentarzu Rakowickim, a jego żona Eleonora w Wiedniu w 1912 roku. Ojciec Augusta Emila – Andrzej Franciszek z zawodu był ślusarzem. Fachu tego wyuczył się w Wiedniu. Po powrocie do Krakowa w 1884 roku pracował w fabryce maszyn i narzędzi Ludwika Zieleniewskiego, a od stycznia 1890 roku tak jak jego ojciec w C.K. Uprzywilejowanej Kolei Północnej Cesarza Ferdynanda. Rok później został maszynistą. Ożenił się z Agnieszką Szwandą. Z tego związku urodziły się dzieci: Emma, Józef, Jan oraz najmłodszy August Emil. Żona generała „Nila“ Janina, tak opisała rodzinę Fieldorfów: „Rodzinę mojego męża poznałam, kiedy Emil mnie zawiózł po ślubie w 1919 r. do Krakowa. Rodzina kolejarska; matka Agnieszka, ur. Szwanda, ojciec Andrzej maszynista kolejowy. Brat Józef – urzędnik w Dyrekcji PKP w Krakowie, drugi brat Jan – podoficer w służbie lotniczej, mechanik. Najstarsza z rodzeństwa Emma [Kęska – dop. MJ.] – nauczycielka, a w tym okresie jako żona kierownika szkoły w Alwerni. Z Józkiem łączyła Emila, poza przywiązaniem rodzinnym najszczersza przyjaźń, z tą różnicą, że Józek darzył niemal uwielbieniem swego brata, a Emil pokwipiwał z niego i ustawicznie nabierał. Wszyscy trzej byli okropnymi urwisami, a najgorszym, według słów matki, był właśnie Emil.“
(J. Fieldorf 2012, s. 25).
[2] Kamienica przy ulicy Lubicz 34
„Wiele czasu [August Emil – dop. MJ] spędzał w zawsze szeroko otwartym dla młodzieży domu profesora Odona Feliksa Bujwida, sąsiada z kamienicy nr 28 przy ulicy Lubicz (obecnie 34). Słynny lekarz bakteriolog i immunolog, twórca mikrobiologii polskiej, obok pracy naukowej z upodobaniem zajmował się pracą społeczną wśród młodzieży. Zamiłowaną społecznicą była również żona profesora Kazimiera. W domu Bujwidów Emil zetknął się z chłopcami, którzy jako skauci (później członkowie organizacji „Strzelec“) z zainteresowaniem czytali książki historyczne sławiące dzieje oręża pidami obcholskiego.“ (M. Fieldorf, L. Zachuta, 1993, s. 7-8)
Odo Bujwid urodził się w Wilnie w 1857 roku. Rodzina jego przeniosła się do Warszawy, gdzie Odo jeszcze jako uczeń gimnazjum musiał podjąć pracę zawodową. Sytuacja na tyle stała się uciążliwa, że młody człowiek zrezygnował ze szkoły, jednak nie zarzucił nauki i samodzielnie przygotował się do egzaminu maturalnego. W 1879 roku rozpoczął studia na Wydziale Medycznym Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, które ukończył w 1886 roku. Dzięki pomocy finansowej Tytusa Chałubińskiego i Kasy im. Józefa Mianowskiego wyjechał do Berlina, gdzie uczestniczył w kursie bakteriologii prowadzonym przez znakomitego badacza Roberta Kocha. Po powrocie do Warszawy założył pierwszą w Polsce pracownię bakteriologiczną. Po odkryciach Ludwika Pasteura udał się do niego do Paryża, aby poznać sposób produkcji szczepionki przeciw wściekliźnie. W 1890 roku Bujwid ponownie udał się do Kocha, gdy tylko dowiedział się o utworzeniu szczepionki przeciw gruźlicy. Chociaż niemiecki badacz nie podał jej składu, Bujwid opracował własną, którą nazwał „tuberkuliną”. W 1893 roku Odo Bujwid z małżonką Kazimierą oraz z trzema córkami przenieśli się do Krakowa, gdzie profesor otrzymał nominację na kierownika Zakładu Badań Środków Spożywczych. Zorganizował Zakład Higieny oraz Zakład Szczepień Pasteurowskich, w którym rozpoczął produkcję pierwszej polskiej surowicy przeciw błonicy. W 1905 r. we własnej kamienicy przy ul. Lubicz 34 otworzył Zakład Szczepień Przeciwko Wściekliźnie i Zakład Produkcji Surowic i Szczepionek. Żona Kazimiera zajmowała się administrowaniem instytucji. Małżonkowie angażowali się w aktywną działalność oświatową, a także i niepodległościową. W kamienicy Bujwidów znajdowało się jedno z miejsc szkoleń Organizacji Bojowej PPS. W czasie I wojny światowej Bujwid był lekarzem w armii austriackiej, który zajmował się problemami epidemiologicznymi, a także produkcją i dystrybucją szczepionek dla wojska. Działał z zaangażowaniem na rzecz polskich żołnierzy służących w Legionach, przekazywał im bezpłatnie szczepionki oraz otworzył dla nich szpital. Oskarżony jednak został przez Austriaków o zawyżanie cen szczepionek i usunięty z armii austriackiej. Został także zawieszony przez Senat UJ w prawach profesora. W 1920 roku polskie władze zrehabilitowały Bujwida przywróciły mu stopień pułkownika i powierzyły zadanie zorganizowania w Warszawie Działu Higieny przy Wojskowej Szkole Sanitarnej. Do pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim nie chciał wrócić. W 1932 roku profesorowi Bujwidowi zmarła żona, bardzo mocno to przeżył, a żal i smutek łagodził pisaniem do niej listów, aż do końca swojego życia (do Bożego Narodzenia 1942 roku) W swoim mieszkaniu, w czasie II wojny światowej profesor Bujwid wytwarzał surowicę i szczepionki przeciwko durowi plamistemu. Obecnie tam znajduje się muzeum Bujwidów, pomysłu córki Zofii a założone w 1964 roku przez wnuków Jerzego i Czesława Mostowskich. O wpływie profesora Odona Bujwida i jego żony Kazimiery na Augusta Emila pisała w następujący sposób Janina Fieldorf: „W tym okresie zaprzyjaźnił się z rodziną Bujwidów. On był znanym lekarzem weterynarii, miał parę córek i atmosfera tego domu wywarła decydujący wpływ na Emila. Tam zetknął się z ludźmi, którzy ukształtowali jego poglądy polityczne, tam też dowiedział się o Związku Strzeleckim i w latach 1912-1913 wstąpił w szeregi tych oddziałów. Nareszcie znalazł ujście dla swej niespożytej energii, nareszcie znalazł się w gronie ludzi, którzy tak jak on wierzyli, że niepodległości nikt Polakom nie podaruje, że muszą ją wywalczyć orężnie. Jakże gorliwie biegał na zbiórki, wysłuchiwał wykładów, uczył się posługiwać bronią. Organizował wspólnie z Bujwodami i uroczystości patriotyczne. Wciągnął do „Strzelca” również brata Janka. Najstarszy Józek nie dał się namówić” (J. Fieldorf, 2012, s.26)
[3] Budynek przy ulicy Bosackiej 26 (obecnie nieistniejący)
„Fieldorfowie przeprowadzili się z ulicy Lubicz 24 (obecnie 32) do nowo zbudowanego domu dla pracowników kolejowych przy ulicy Bosackiej 12 (później 26).“ (M. Fieldorf, L. Zachuta, 2013, s. 41)
Wraz z powstaniem dworca kolejowego w 1847 roku powstały dwa pierwsze budynki mieszkalne dla pracowników kolei, które rozebrane zostały w 1892 roku. Od 1869 roku powstawaly kolejne przy ulicy Lubicz. Następna grupa budynków powstała przy ulicy Bosackiej, z których większość się zachowała. W 1910 roku do nowo wybudowanego budynku przy ulicy Bosackiej przeprowadzili się Fieldorfowie. W 1984 roku budynek ten wraz z drugim bliźniaczym został zburzony w związku z przygotowaniem terenu pod budowę Krakowskiego Centrum Komunikacyjnego. Janina Fieldorf tak pisała o środowisku z ulicy Bosackiej, w którym dorasł jej mąż: „Mieszkał przy ulicy Bosackiej 6 [chodziło najpierw o numer 12 a potem 26 – dop. MJ] od wielu lat. Ulica ta, położona tuż przy kolei cieszyła się nienajlepszą sławą. Zdarzały się nieraz poważne bójki pomiędzy chłopcami, zwłaszcza przy kopaniu piłki-szmacianki, i chłopcy wracali do domu w takim stanie, że zirytowana matka zmuszona była uciekać się do interwencji ojca, który nie żałował pasa. Czasem, nie pytając nawet żony, po powrocie z nocnej służby sprawiał chłopakom lanie w przekonaniu, że na pewno zasłużyli sobie na nie. Emil z wielkim uznaniem wyrażał się o metodach swego ojca. (Kiedy był w więzieniu na Mokotowie przy każdym widzeniu zapytywał o ojca. Nie chciał wierzyć, że żyje, nawet jak zapewniałam, że dobrze się trzyma. Dopiero jak ojciec do niego napisał, a list mu dali – uwierzył. Zresztą ojciec go przeżył)”. (J. Fieldorf, 2012, s. 25)
[4] Kościół parafialny św. Mikołaja, ul. Kopernika 9
„Dziewięciomiesięczny chłopiec, jak wynika z księgi narodzin i chrztów, został ochrzczony w katolickim kościele p.w. św. Mikołaja w Krakowie 25 grudnia 1895 r. Jego rodzicami chrzestnymi byli Eleonora Szwanda oraz Franciszek Zajączkowski“ (P. Sztama, 2016, s. 13)
Kościół parafialny św. Mikołaja ulokowany został przy trakcie prowadzącycm z Ratyzbony przez Kraków, Sandomierz do Kijowa. Najstarsza wzmianka o nim pochodzi z 1229 roku. Papież Grzegorza IX w dokumencie skierowanym do benedyktynów tynieckich określił ich świątynię, jako kaplicę („capella”). Inny dokument arcybiskupa Jerozolimy Bazylego z 1298 roku wskazuje, że świątynia zmieniła status na kościół: „ecclesia Sancti Nicolai prope civitatem Cracoviensem” („kościół św. Mikołaja obok miasta Krakowa”). W 1327 roku był on już świątynią parafialną. Prawdopodobnie wtedy powstała szkoła parafialna. W XV wieku do parafii należały wsie Prądnik, Grzegórzki, Dąbie, Głębinów, Łęg, Rybitwy, Rakowice, przedmieście za Bramą Mikołajską oraz folwar Hanusbork położony w obrębie dzisiejszych ulic J. Brodowicza, Olszyny i Pilotów a Warszawską i 29 listopada. W 1456 roku benedyktyni z Tyńca przekazali kościół św. Mikołaja Uniwersytetowi Krakowskiemu. Wtedy to kościół został powiększony w wiekach XV i XVI. W 1578 roku z inicjatywy proboszcza Marcina Radomskiego powstał przy kościele po drugiej stronie traktu murowany budynek szpitala dla ubogich. Był to budynek murowany. W lipcu 1652 roku po ulewnych deszczach kościół został zalany, a podczas potopu szwedzkiego w 1656 roku zniszczony wraz z sąsiednimi budynkami. Parafia zaczęła funkcjonować na nowo w 1662 roku. Dzięki staraniom proboszcza Jana Kopciowicza świątynia została odbudowana i konsekrowana w 1682 roku. Kolejna katastrofa przyszła na parafię w 1768 roku podczas walk konfederatów barskich z wojskami rosyjskimi. Wtedy to ogień strawił plebanię, wikarówkę i szkołę, świątynia zaś została ograbiona przez Rosjan. Proboszcz Karol Marxen doprowadził do odbudowy zniszczonych budynków oraz wyposażył kościół. Pod konec XIX wieku renowację świątyni przeprowadził proboszcz Piotr Strzelichowski. W latach 1906-1907 do kościoła dobudowana została nawa południowa oraz zakrystia przedsionkiem. Do dzisiaj światynię nie spotkały już niszczące wydarzenia, udało się jej przetrwać I i II wojnę światową, chociaż wysadzenie pobliskiego mostu kolejowego w styczniu 1945 roku nad ulicą Kopernika było dla budynku groźne. Jako ciekawostkę można podać, że w czasie kiedy August Emil Fieldorf miał piętnaście lat, 10 listopada 1910 roku w świątyni parafialnej św. Mikołaja brał ślub, wtedy jeszcze ujawniający przekonania i wrażliwość chrześcijańską Feliks Dzierżyński z działaczką rewolucyjną Zofią Muszkat. Dzierżyński to późniejszy organizator sowieckich służb bezpieczeństwa Czeka, GPU, OGPU oraz współorganizator tzw. czerwonego terroru (masowych mordów dokonywanych przez komunistów w latach 1918-1922 w Rosji) w wyniku którego mogło zginąć nawet półtora miliona ludzi.
[5] Park Strzelecki, ul. Lubicz 16
„…dnia 21 czerwca 1837 r. Maurycy Samelsohn sprzedaje Towarzystwu Strzeleckiemu Krakowskiemu na własność realność swą Ogród Steinkellerowski, z wszelkimi zabudowaniami, w Krakowie na przedmieściu Wesoła-Lubicz, w Gminie VIII, pod liczbą 202–203 stojącą, za sumę 30 000 zł.p.” (J. Torowska, 2019, s. 13)
Od końca lat trzydziestych XIX w. historia Parku Strzeleckiego związana jest z Bractwem Kurkowym lub inaczej Towarzystwem Strzeleckim. Bractwo to powstało w średniowieczu, a do jego zadań należała obrona murów miejskich. Członkowie rekrutowali się z mieszczan różnych profesji, którzy w ramach wspólnej organizacji odbywali szkolenie z zakresu strzelania i sztuki obronnej. Pochłonięci codziennymi niemilitarnymi zadaniami, musieli ćwiczyć i te militarne umiejętności. Bractwo Kurkowe powstało prawdopodobnie pod koniec XIII wieku lub na początku XIV wieku. Jego tradycja przeplatana była niedługimi okresami niebytu oraz późniejszych reaktywacji. Kiedy więc kupowało ono ogród steinkellerowski w 1837 roku było niezwykle nobliwym i zasłużonym dla miasta. Park Strzelecki był trzecim w kolejności miejscem ćwiczeń Bractwa Kurkowego, po ogrodzie znajdującym się w okolicy kościoła św. Mikołaja oraz po parku leżącym przy Pałacu Królewskim w Łobzowie. Ulokowany pomiędzy obecnymi ulicami: Bosacką, Lubicz, Rakowicką i Topolową. Ogród steinkellerowski wymieniony w umowie kupna, nawiązywał swoją nazwą do jednego ze swych poprzednich właścicieli Piotra Steinkellera – przedsiębiorcy i inwestora, działającego w Krakowie, Warszawie i na Śląsku, którego śmiało można określić jako jednego z ojców polskiego kapitalizmu. Kiedy Jan Louis król kurkowy i krakowski kupiec kupował park, nosił w sobie zamiar stworzenia miejsca przeznaczonego do ćwiczeń strzeleckich dla Braci Kurkowych, ale także będącego ośrodkiem kultury i wypoczynku dla krakowian. Oprócz więc strzelnicy powstała kawiarnia i restauracja. W 1840 roku zorganizowano w budynku Bractwa tzw. Celestacie pierwszą w Krakowie publiczną zabawę sylwestrową, która jednak nie cieszyła się dużym powodzeniem. Powstanie krakowskie w 1846 roku spowodowało, że budynek został zamieniony na szpital i przejęty przez wojsko. Oddany do użytku cywilinegozostał dopiero w 1850 roku, powoli odbudowywał swoją klientelię, do czego szczególnie przyczyniły się koncerty orkiestr wojskowych oraz działalność takich osób jak przedsiębiorcy Bernreiter oraz Kasznica, którzy starali się przyciągać krakowian smaczną kuchnią, podaną w odpowiedni sposób. Za atrakcję służyły przez jakiś czas występy teatrów (w tym Teatru Starego w sezonie w 1875 roku). Zdarzały sie także występy cyrku. Najważniejszym gościem w Parku Strzeleckim czasów zaborów był cesarz austriacki a potem austro-węgierski Franciszek Józef, który gościł dwukrotnie 14 czerwca 1855 roku oraz 3 września 1880 roku. Park odwiedził również niedoszły następca tronu austro-węgierskiego arcyksiążę Rudolf w 1887 roku. Powstanie kolejnych parków miejskich: Parku Krakowskiego w 1885 roku oraz Parku Jordana w 1889 roku zmieniło preferencje mieszkańców miasta. Krakowian męczył coraz większy hałas przejeżdzających pociągów, który zakłócał wypoczynek. Kiedy frekwencja zaczęła spadać a wzrosły koszty utrzymania Bractwo Kurkowe sprzedało część terenu parku od strony ulicy Rakowickiej, na którego części powstały kamienice a także
w latach 1901-1903 neoklasycystyczny pałac Leona Mańkowskiego indologa i wykładowcy sanskrytu. Granicą parku stała się wtedy ulica Zygmunta Augusta. Wielka uroczystość odbyła się w Parku Strzeleckim w 1910 roku, wtedy to 15 lipca na placu Matejki odsłonięty został pomnik upamiętniający zwycięstwo pod Grunwaldem. W ten dzień Bracia Kurkowi gościli u siebie kilkaset znaczących gości, w tym fundatora pomnika Jana Ignacego Paderewskiego z małżonką oraz twórcę Antoniego Wiwulskiego. 30 czerwca 1912 roku w Parku Strzeleckim gościł następca tronu austriackiego arcyksiążę Karol, który koronę cesarską nałożył w listopadzie 1916 roku. Kiedy wybuchła I wojna światowa a Józef Piłsudski wezwał do mobilizacji wszelkie organizacje strzeleckie, członkowie Bractwa Kurkowego przeznaczyli budynki do kwaterunku przybyłych. Po uformowaniu Legionów Polskich wspierali je finansowo czy organizacyjnie, wielu z nich zaciągnęło się do oddziałów. Przez kilka miesięcy w 1914 i 1915 obiekty w Parku Strzeleckim wykorzystywały formacje c.k. armii w tym strzelnicę. Potem Bractwo Kurkowe dysponowało budynkiem Celestatu a strzelnicę i ogród dzierżawiło organizacji YMCA. Dopiero w 1921 roku wróciły one do właścicieli. W październiku 1919 roku obiekt odwiedził Naczelnik Józef Piłsudski, 13 maja 1923 marszałek Francji Ferdynand Foch, 16 czerwca 1923 roku Prezydent RP Stanisław Wojciechowski a 1 października 1927 roku Prezydent RP Ignacy Mościcki. W czasie II wojny światowej zakazano działalności Bractwu i odebrano mu majątek, zaś po niej władza ludowa skonfiskowała w majestacie prawa majątek Bractwa, który zwrócono dopiero w 1991 roku, na mocy decyzji ministra spraw wewnętrzych. W Celestacie działa od 1997 roku oddział Muzeum Krakowa a park został użyczony gminie Kraków w 2000 roku. Chociaż nie udało się znaleźć zapisków o tym w jakich okolicznościach August Emil Fieldorf przebywał w Parku Strzeleckim, można mieć pewność, że bliskość i dostępność parku powodowały, iż spędzał w nim czas na zabawach, grach w piłkę, na koncertach i był swiadkiem wielu wydarzeń, choćby tych z 15 lipca 1910 roku.
[6] „Ogród Angielski“ przy ul. Lubicz 23-25
„Po raz siódmy szkoła zmienia swoją siedzibę w 1892 roku. Nowy rok szkolny rozpoczyna się w barokowym budynku w „Ogrodzie Angielskim” przy ul. Lubicz. Szkoła posiada 6 klas i kancelarię dzięki czemu uruchomiono dwa oddziały klas I chłopców i jeden dziewcząt. W sumie ogólna liczba uczniów wzrosła do 380. […] W 1903 roku szkoła powiększa się jeszcze o jeden oddział klasowy. Z braku miejsca wynajęto przy ul. Topolowej nr 22 jedną obszerną izbę. Na koniec 3 X 1904 roku szkoła wprowadza się już na stałe do budynków: przy ul. Lubomirskiego (dziewięć klas chłopców) oraz przy ul. Topolowej (jedenaście klas dziewcząt).“ (https://www.sp3.krakow.pl/historia-szkoly/)
Notatka ta mówi o przenosinach III Szkoły Pospolitej im. św. Mikołaja między innymi do „Ogrodu Angielskiego“. Byt to obszar leżący między ulicami Lubicz a Mikołaja Kopernika, który związany jest przede wszyskim z osobą hrabiny Kamili Bystrzynowskiej. Kiedy stała się jego właścicielką w latach dwudziestych XIX wieku postanowiła założyć ogród w stylu angielskim. Styl ten pojawił się w XVIII wieku, za sprawą takich osób jako William Kent i Charles Bridgeman, jako alternatywa dla symetrycznych i uporządkowanych ogrodów francuskich. Charakteryzował się swobodą układu roślin, krętymi alejkami, nierównomiernie położonymi trawnikami i rabatami, często wkomponowanymi w całość jeziorami bądź stawami oraz elementami architektonicznym np. mosty, altany, niewielkie budowle. Na terenie ogrodu z polecenia właścicielki powstał budynek mieszkalny oraz zabudowania gospodarcze. Na posesji stał pałac wzniesiony jeszcze przez Jacka Kluszewskiego w latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku. W 1873 roku po tym jak hrabina Bystrzanowska podarowała miastu swój majątek na rzecz utworzenia Zakładu dla Kalek i Rekonwalescentów, postanowiono podzielić go na dwie części. Podział ten można sobie jakoś przybliżyć patrząc na granicę terenów między obecnymi budynkami: prokuratury a biurowcem, oznaczonymi odpowiednio nr 25 oraz 23. Obszar oznaczony nr 23 to teren zachodni na którym powstał Ogród Miejski, inaczej nazywany ogrodem Plantacyjnym. Ta druga nazwa odnosiła się do tego, że uprawiano w nim kwiaty sadzone potem na krakowskich Plantach. Powstał też budynek mieszkalny dla ogrodnika miejskiego, który miał zajmować się nadzorem nad uprawą roslin ale i nad majątkiem w postaci budynków takich jak szopy, wozownie, stajnie dla koni, szklarnie. Jednocześnie po wschodniej części majątku dziś oznaczonej nr 25 istniał budynek mieszkalny dla osób kalekich i chorych, a w 1885 roku powstał kolejny pełniący funkcję kuchni i pralni dla ich potrzeb. W budynku na terenie „Ogrodu Angielskiego“ od 1892 do 1904 roku mieściła się siedziba czteroklasowej III Szkoły Pospolitej im. św. Mikołaja. To właśnie w nim August Emil Fieldorf rozpoczął naukę w roku szkolnym 1901/1902. Szkoła znajdowała się po drugiej stronie ulicy niemal naprzeciw kamienicy, gdzie mieszkał przyszły generał.
[7] Budynek Szkoły Podstawowej nr 131 ul. Lubomirskiego 21 [8] Budynek Szkoły Podstawowej z OI nr 3 ul. Topolowa 22
„Od 1 września 1901 roku, Emil uczęszczał do czteroklasowej III Szkoły Pospolitej im. św. Mikołaja, przy ulicy Aleksandra Lubomirskiego 19 w Krakowie“ (P. Sztama, 2016, s. 13)
III Szkoła Pospolita im. św. Mikołaja powstała w 1863 r. Przez ponad 40 lat wielokrotnie zmieniała swoją siedzibę. Najpierw gościła w kamienicy Szarej przy Rynku Głównym. Od września 1864 roku znajdowała się w budynku przy ul. św. Jana. W 1872 roku trafiła do budynku przy ulicy Gołębiej a w 1875 roku na ulicę św. Krzyża, wtedy zyskała nazwę: III Szkoły Czteroklasowej Pospolitej. W 1882 roku szkoła miała swoją siedzibę w gmachu poszpitalnym na placu św. Ducha. a od 1892 roku, w budynku znajdującym w „Ogrodzie Angielskim” przy ul. Lubicz. To właśnie w tym budynku (nie przy ulicy Lubomirskiego) rozpoczął swoją edukację młody August Emil Fieldorf. W budynku przy ulicy Lubomirskiego uczył się w roku szkolnym 1904/1905. Budynek szkolny dla dziewcząt przy ulicy Topolowej, który powstał o rok wcześniej, aniżeli ten przy ulicy Lubomirskiego mógł przyjmować grupy chłopców z budynku znajdującego się przy ulicy Lubicz. Obydwa budynki powstały na podstawie projektów Jana Zawiejskiego, który między innymi zaprojektował budynek Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie oraz liczne kamienice i budynki szkolne. Budynek przy ulicy Lubomirskiego na początku I wojny światowej został na rok przekształcony w koszary. Chłopców przeniesiono do budynku na ulicę Topolową, ale i ten został zajęty przez wojsko, dlatego kierownictwo szkoły musiało szukać pomieszczeń w innych miejscach. Po trzynastu miesiącach uczniowie mogli wrócić do szkoły. Po odzyskaniu niepodległości, na początku lat dwudziestych w wyniku reorganizacji powstała siedmioklasowa szkoła powszechna. Parę lat później na skutek kolejnych zmian powstała III Szkoła Powszechna 8-klasowa Męska im. Św. Mikołaja, a w 1938 roku jej nazwa brzmiała: Publiczna Szkoła Powszechna Stopnia III- go nr 3 w Krakowie. W czasie II wojny światowej budynek przejęło wojsko, chociaż w ograniczonym stopniu prowadzone były zajęcia. Po wojnie szkoła była siedmioklasowa, natomiast na mocy ustawy z 1961 roku o rozwoju systemu oświaty pierwszy rocznik rozpoczął naukę w klasie ósmej w roku szkolnym 1966/1967. Na skutek ideologizacji szkolnictwa przez komunistów szkoła utraciła imię patrona św. Mikołaja a otrzymała imię nowego: Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Od 1 września 1971 roku szkoła przeniosła się do budynku przy ul. Topolowej 22 i to ona jest jest kontynuatorką czteroletniej III Szkoły Powszechnej im. św. Mikołaja, do której uczęszczał August Emil Fieldorf. Budynek przy ulicy Lubomirskiego stał się siedzibą Szkoły Podstawowej Specjalnej nr 131. W 1991 roku nadano szkole imię świętego Mikołaja. W roku 2013 roku powołany został Zespół Szkół i Placówek Specjalnych w Krakowie skupiający Szkołę Podstawową nr 131 dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, Szkoła Podstawowa nr 17 dla dzieci zagrożonych niedostosowaniem społecznym oraz Młodzieżowy Ośrodek Socjoterapii. Szkoły te pomimo odmiennych adresów są ze sobą połączone i posiadają dziedziniec, podzielony na dwie części, dla każdej ze szkół. August Emil Fieldorf skończył swoją pierwszą szkołę w 1905 roku. W roku szkolnym 1905/06 kontynuował naukę w C.K. Gimnazjum nr II im. św. Jacka.
[8] Budynek C.K. II Gimnazjum św. Jacka, ul. Sienna 13
“Po ukończeniu szkoły powszechnej August Emil Fieldorf „od 1905 roku naukę kontynuował w klasie Ic krakowskiego Cesarsko-Królewskiego (C.K.) Gimnazjum II im. św. Jacka“ (P. Sztama, 2016, s. 13)
Krakowskie gimnazja w czasie autonomii galicyjskiej stały się ośrodkami naukowymi, oświatowymi i kulturalnymi. Wykładowcami byli ludzie dobrze wykształceni, często pracownicy naukowi wyższych uczelni, co gwarantowało wysoki poziom nauczania i ułatwiało potem uczniom rozwój oraz realizację kariery zawodowej. Gimnazjum św. Jacka miało swoje początki w czteroletnim gimnazjum z językiem niemieckim jako wykładowym. W 1866 roku zajęło budynek dominikański przy ulicy Siennej 13. W 1868 roku zostało przekształcone w szkołę ośmioklasową, odtąd było ono II Gimnazjum. Od 1876 roku nosiło tytuł Cesarsko-Królewskie (C.K.) II Gimnazjum św. Jacka. Była to placówka o charakterze klasycznym, to jest z nauką kultury antycznej oraz języków łaciny i greki. Obecnie pozostałością po nim jest VI Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza w Krakowie, które powstało z przekształcenia filii Gimnazjum św. Jacka powstałej w 1902 roku.
[9] Budynek Gimnazjum nr V, ul. Jana Kochanowskiego 5
„W roku szkolnym 1906/1907 [August E. Fieldorf] kontynuował naukę w nowo otwartym Gimnazjum nr V w Krakowie. Jak zapisał dyrektor w sprawozdaniu: „Otwarcie zakładu – na mocy postanowienia Jego C.K. Apost[olskiej] Mości z dnia 27 maja 1906 r. – nastąpiło w dniu 4 września po nabożeństwie w kaplicy Służebnic Serca Jezusowego“. August Fieldorf wymieniony został w sprawozdaniu wśród uczniów klasy II B, którzy uzyskali w nauce stopień pierwszy“ (M. Fieldorf, L. Zachuta, 1993, s. 7)
Siedziba Gimnazjum V w Krakowie mieściła się przy ul. Stanisława Stachowskiego 5 (późniejszej ul. Jana Kochanowskiego 5). Było to gimnazjum klasyczne, męskie, w którym nauka trwała osiem lat. W 1918 roku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, gimnazjum podzielono na trzyletnie gimnazjum niższe oraz pięcioletnie wyższe. Otrzymało wtedy nazwę V Państwowe Gimnazjum Neoklasyczne, aby w 1937 roku stać się V Państwowym Liceum i Gimnazjum im. Jana Kochanowskiego w Krakowie. W czasie wojny placówka została zamknięta przez niemieckich okupantów, nauczyciele jednak kształcili swoich uczniów na tajnych kompletach. Po II wojnie światowej została Szkołą Ogólnokształcącą stopnia licealnego Towarzystwa Przjaciół Dzieci nr 3 a w roku szkolnym 1953/54 przemianowano ją na na III Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kochanowskiego. Od 1968 roku siedziba szkoły znajduje się na osiedlu Wysokim 6.
[10] Budynek C.K. IV Gimnazjum w Krakowie, ul. Podwale 7
„Jednak wedle informacji Marii Fieldorf i Leszka Zachuty późniejszy generał zaniechał dalszej nauki będąc uczniem C.K. IV Gimnazjum w Krakowie“ (P. Sztama, 2016, s. 13)
3 grudnia 1900 cesarz Austro-Węgier Franciszek Józef I dał pozwolenie na powstanie C. K. IV Gimnazjum w Krakowie. Rozpoczęło działalność w roku szkolnym 1901/1902. W czasie międzywojennym placówka działała jako Państwowe IV Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza. Pod koniec lat trzydziestych szkoła funkcjonowała w budynku przy ulicy Krupniczej 2. W czasie II wojny światowej została zamknięta, a działalność wznowiła w 1945 roku, jako IV Państwowe Liceum Przyrodnicze i Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza, z siedzibę przy ulicy Krupniczej. Zostało ono zlikwidowane w 1950 roku.
[11] Budynek C.K. Gimnazjum III w Krakowie, ul. Sobieskiego 9
„W niektórych dokumentach przewija się informacja, że ostatnią szkołą średnią do której uczęszczał Fieldorf było C.K. Gimnazjum III. Podobnie uważali dwaj wybitni polscy historycy – nieżyjący już Andrzej Przewoźnik oraz prof. Wiesław Jan Wysocki“ (P. Sztama, 2016, s. 13)
9 listopada 1882 roku cesarz Franciszek Józef zezwolił na utworzenie w Krakowie trzeciego gimnazjum państwowego, które otrzymało nazwę C.K. Gimnazjum Państwowe im. Króla Jana Sobieskiego. Zapisy uczniów rozpoczęto w sierpniu 1883 roku. 4 września nastąpiło uroczyste poświęcenie budynku szkoły leżącego u zbiegu ulic Krupniczej i Podwale, który miał stać się tymczasową siedzibą placówki. W 1897 roku szkoła przeniosła się do budynku przy ulicy Sobieskiego. Formowanie młodzieży w duchu miłości ojczyzny przyniosło rezultaty. Młodzi ludzie nie uchylili się od obowiązku. W czasie I wojny światowej wielu absolwentów i uczniów włączyło się w walkę o niepodległość Polski, narażając swoje zdrowie i życie. W okresie międzywojennym funkcjonowało Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego, które kontynuowało misję swego poprzednika. W czasie wojny polsko-bolszewickiej młodzież gimnazjalna ponownie wzięła udział w walkach. W czasie II wojny światowej Niemcy zamknęli szkołę a z budynku uczynili biurowiec. Nauczyciele podjęli się jednak tajnego nauczania. Po wyrzuceniu Niemców z miasta w styczniu 1945 roku, szkoła rozpoczęła działalność. Budynek do potrzeb edukacyjnych wspólnym wysiłkiem przygotowali uczniowie, rodzice i nauczyciele. Przez pewien czas było ono także siedzibą Kuratorium, a w części wynajętych sal uczyła się młodzież Liceum Nowodworskiego. Szkoła działa nieprzerwanie do czasów dzisiejszych, jako II Liceum Ogólnokształcące im. Króla Jana III Sobieskiego w Krakowie.
[12] Seminarium Nauczycielskie Męskie, ul. Straszewskiego 22
„Nie pamiętam do jakiego gimnazjum oddali rodzice Emila, wiem tylko, że miewał ciągłe utarczki z nauczycielem-wychowawcą. Jak opowiadał Emil – w szkole panował bezduszny rygor, jakaś zatęchła atmosfera. Skończyło się na tym, że Emila przenieśli do Seminarium Nauczycielskiego.“ (J. Fieldorf, 2012, s. 26)
Powołanie Seminarium Nauczycielskiego Męskiego w Krakowie było wynikiem reformy oświatowej w państwie austro-węgierskim w latach 1867-1869. Prezydent Krakowa Józef Dietl chciał, aby szkoły nauczycielskie były: „zakładami naukowymi wyższego rządu, z wykładami więcej umiejętnymi, obejmującymi wszystkie działy nauki, do zawodu nauczycielskiego wchodzące”. Seminaria nauczycielskie miały być szkołami czteroletnimi, z podziałem na płcie, dostępne dla wszystkich, którzy ukończyli 15 lat i zdali egzaminy. Seminarium Nauczycielskie Męskie w Krakowie zostało powołane do życia decyzją Rady Szkolnej Krajowej z 24 kwietnia 1871 roku Pierwszym dyrektorem placówki został Andrzej Józefczyk. Siedzibą placówki został pałac Larischa na rogu placu Wszystkich Świętych i ulicy Brackiej, który był nią przez trzydzieści lat. Od początku roku szkolnego 1871/1872 Seminarium połączono z dwuletnią Szkoła Ludową, którą przekształcono w Szkołę Ćwiczeń. Szkoła ta z czasem stała się czteroklasowa. Ze względu na rozwój Seminarium władze postanowiły zmienić siedzibę. W 1903 roku przeprowadziły one szkołę do kamienicy przy ulicy Straszewskiego 22 powstałej w 1878 roku według projektu Jacka Matusińskiego. Niezwykłym paradoksem a może wyrazem bezradności rodziców było umieszczenie młodego Augusta Emila w Seminarium Nauczycielkim Męskim. Chłopiec, który nie znosił porządku szkolnego miał w przyszłości stać się jego częścią. Do Seminariów Nauczycielskich przyjmowano chętnie z polecenia nauczycieli oraz ich absolwentów. Nie było możliwe, aby któryś z nauczycieli polecił Augusta, dlatego też wydaje się, że do jego przyjęcia przyczyniła się siostra Emma, która ukończyła Seminarium Nauczycielskie Żenskie. Jak wynika to z dalszego biegu życia, August nie był zwykłym buntownikiem, sprzeciwiającym się porządkowi szkolnemu, a potem każdemu innemu. W szkole męczyła go bezwględność w egzekwowaniu porządku, brak zrozumienia. Świadczy to o jego wrażliwości. W swojej książce Weronika Juroszek opisuje Augusta Emila Fieldorfa, jako człowieka umiejącego zdobyć posłuch i mającego autorytet, a jednocześnie z szacunkiem traktującego swoich podwładnych. Pisała: „Fieldorf był przez swoich żołnierzy lubiany. Mimo, że nie stosował wobec nich polityki „twardej ręki“ to jednak cieszył się posłuchem i autorytetem. Personalistyczny stosunek do podległego mu żołnierza objawiał się między innymi tym, że nie wykorzystywał swojej dominującej pozycji zwierzchnika w celu poniżania, lekceważenia, upokarzania. Często zdarza się, że głównie w organizacjach ścisle zhierarchizowanych, takich jak wojsko, przełożony ma poczucie, iż jest „panem życia i śmierci“ swojego podwładnego, zwłaszcza gdy dużemu nasileniu władczości i dominacji towarzyszą bezwzględność i makiawelizm przejawiający się instrumentalnym podejściem do drugiego (najczesciej słabszego, zależnego, podopiecznego) i z przekonaniem, że cel uświęca środki (środkiem tym jest drugi człowiek).“ (W. Juroszek, 2013, s. 58).
[13] Magazyny kolejowe (obecna) ul. Pawia
„Niemniej pewne jest, że Fieldorf zakończył naukę gimnazjalną już w 1910 roku, trzy lata przed maturą. […] Po ukończeniu gimnazjum Emil pracował sezonowo na terenie Krakowa jako robotnik budowlany oraz ziemny, a także pracownik na kolei, pomagając przy rozładunku wagonów.“ (P. Sztama, 2016, s. 14)
Oprócz transportu ludzi, kolej spełnia także ważną funkcję polegającą na przewozie towarów. W 1859 roku przy terenie dworca głównego powstały dwa magazyny, które w 1892 roku zostały połączone ze sobą. Obiekt ten został rozebrany przed 1920 rokiem. Największy magazyn powstał w 1873 roku. Był to długi na 172 metry budynek w którym gromadzono towary. Istniał do 2003 roku. Zajmował wraz z bocznicami przestrzeń pomiędzy torami a ulicą Warszawską. W 1913 roku został otwarty dworzec towarowy w Krakowie, położony na północny zachód od Dworca Głównego.
[14] Magazyny wojskowe, ul. Wita Stwosza
„Potem zatrudniony został w magazynach wojskowych, gdzie jak sam później wspominał dosyć dobrze zarabiał. Dzięki zarobionym pieniądzom usamodzielnił się i mógł kontynuować naukę. Od 1911 roku uczęszczał na prywatne kursy prof. Karwackiego, które ukończył w 1914 roku“ (P. Sztama, 2016, s. 14)
Niedaleko Dworca Głównego, między obecnymi ulicami Wita Stwosza a Rakowicką zaborca austriacki zdecydował o budowie zaplecza, którego celem było zabezpieczenie funkcjonowania ciągle rozwijającej się w Krakowie i jego okolicach Twierdzy Kraków. Powstała ona jako jeden z ważnych punktów obronnych przeciw ewentualnej napaści wojsk carskiej Rosji. Powstały tam magazyny, warsztaty naprawcze sprzętu wojskowego, kuźnie, ale i zakłady produkujące wędliny oraz konserwy, piekarnia.
[15] C.K. Uprzywilejowana Krajowa Fabryka Maszyn Rolniczych i Narzędzi Ludwika Zieleniewskiego ul. św. Krzyża 16
„Po powrocie do Krakowa w 1884 r. [Andrzej Franciszek- ojciec Augusta dop. M.J.] pracował w fabryce maszyn i narzędzi Ludwika Zieleniewskiego…“ (M. Fieldorf, L. Zachuta, 2013, s. 9)
Firma Ludwika Zieleniewskiego była pierwszą w Krakowie, a jedną z pierwszych w Polsce produkującą maszyny. Powstała ona na bazie kuźni, którą prowadził Antoni Zieleniewski ojciec Ludwika. Był on kowalem, który przeniósł się z Warszawy. Pracował najpierw w kuźni Pawła Nowakowskiego znajdującej się w okolicach dzisiejszego placu Dominikańskiego. Po śmierci właściciela kuźni Antoni Zieleniewski ożenił się z wdową po nim i w ten sposób przejął zakład. W 1806 roku został mistrzem sztuki kowalskiej. Po śmierci Antoniego Zieleniewskiego kuźnię przejął jego syn Ludwik, który uczył się kowalstwa u ojca. W latach czterdziestych XIX wieku poszerzył ofertę, oprócz produkcji i napraw powozów, zaczął wytwarzać maszyny rolnicze. Po zakupie terenu, przy ulicy św. Marka 31 wybudował jednopiętrowy budynek mieszkalny oraz budynek fabryczny, stojący przy ulicy św. Krzyża 16. Zieleniewski jako pierwszy w Krakowie wykorzystał maszynę parową i kocioł parowy, także jako pierwszy posiadł odlewnię żelaza, modelarnię i piec do topienia metali. W czasie powstania styczniowego zakład odlewał armaty dla powstańców. W 1865 roku rozpoczął produkcję dla powstającego polskiego przemysłu naftowego, między innymi dla Ignacego Łukasiewicza. W 1871 roku Zieleniewski uruchomił odlewnię żelaza przy ulicy Krowoderskiej w Krakowie. Dostał także zlecenia na wykonanie różnych konstrukcji przy realizacji Galicyjskiej Kolei Transwersalnej, biegnącej przez obecne Polskę, Ukrainę, Słowację. Kolej tę otwarto w 1884 roku. Ludwik Zieleniewski zmarł rok później, a jego firmę przejęli synowie Leon i Edmund. W 1886 roku spaleniu uległa stolarnia oraz warsztat mechaniczny przy ulicy św. Krzyża. Firma jednak dalej funkcjonowała, poszerzyła ofertę, osiągnęła duże zyski. W 1907 bracia Zieleniewscy podjęli decyzję o budowie na Grzegórzkach dużej fabryki, bocznicy kolejowej oraz portu firmowego na Wiśle. Do 1939 roku firma rozwijała się, stała się potężnym polskim koncernem. W czasie II wojny światowej Niemcy wykorzystywali ją dla swoich celów. Po wojnie została znacjonalizowana. Po przemianach ustrojowych w 1989 roku nastąpił podział, wiele firm wykupiło poszczególne jej części, reszta została przeniesiona do Niepołomic.
[16] Dworzec Główny im. Józefa Piłsudskiego
„[Andrzej Franciszek ojciec Augusta – dop. M.J.] pracował w fabryce maszyn i narzędzi Ludwika Zieleniewskiego, a od stycznia 1890 roku podjął pracę w C.K. Uprzywilejowanej Kolei Pólnocnej Cesarza Ferdynanda, rok później awansował na stanowisko maszynisty (Lokomotivführer). W 1918 roku został kierownikem parowozowni.“ (M. Fieldorf, L. Zachuta, 2013, s. 9)
Andrzej Franciszek Fieldorf rozpoczął pracę na kolei w styczniu 1890 roku. Jako ślusarz mógł pracować w warsztatach, jednak bardziej prawdopodobne jest to, że przygotowywał się do zawodu maszynisty, skoro już rok później awansował na to stanowisko. Zawód ten wykonywał przez dwadzieścia siedem lat. Pracował do 1918 roku, potem został kierownikiem parowozowni. Pierwsze obiekty przeznaczone do obsługi parowozów powstały w rejonie stacji Kraków Główny około 1855 roku. Były to dwie prostokątne hale, przez które przebiegały 3 tory. Zachowały się do 1935 roku, wtedy to zostały zburzone, w związku z przebudową przebiegu torów. W 1873 roku wybudowano w Krakowie nową halę parowozowni. Był to budynek, w którym stanowiska ułożone były promieniście obsługiwane przez zewnętrznie ulokowaną obrotnicę. torów obsługowych na zewnątrz znajdowała się obrotnica. W roku 1935 nastąpiła rozbudowa hali a w czasie okupacji niemieckiej dobudowano parowozownię prostokątną. W 1962 roku zaprzestano obsługi parowozów.
[17] Budynek dyrekcji kolei, pl. Matejki 12
„Rodzina kolejarska […] Brat Józef – urzędnik w Dyrekcji PKP w Krakowie“ (J. Fieldorf, 2012, s. 25)
Pierwsze biuro Kolei Północnej mieściło się prawdopodobnie w kamienicy „Pod Jeleniem“ Karola Treutlera na Rynku Głównym 36, następnie w pałacu prof. Józefa Brodowicza (na jego miejscu stoi pałac Wołodkowiców) obecnie ul. Lubicz 4. Od 1889 roku dyrekcja kolei mieściła się przy pl. Jana Matejki 12 w gmachu powstałym według projektu Józefa Niedźwiedzkiego. Od tego czasu, aż po dzień dziesiejszy budynek gościł i gości władze kolei zarówno austraickiej, polskiej, niemieckiej a potem znów polskiej. Pierwotny właściciel to C.K. Uprzywilejowana Kolej Północna Cesarza Ferdynanda [k.u.k. Privilegierte Kaiser-Ferdinands-Nordbahn], nieoficjalnie Kolej Północna. Została stworzona w granicach państwa Austro-Węgierskiego, która miała łączyć między innymi Wiedeń z Krakowem. W 1830 roku Franz Xaver Riepl austriacki geolog i ekspert górniczy wpadł na pomysł stworzenia linii kolejowej prowadzącej z Wiednia do złóż żelaza i węgla na Morawach oraz do huty żelaza Witkowicach leżacych w pobliżu Ostrawy. Odgałęzieniem miała być trasa do kopalni soli w Bochni i Wieliczce. Riepl swoim pomysłem zainteresował finansistę Salomona von Rothschilda. Cesarz austriacki Ferdynanda I wydał zgodę na przywilej nieograniczony budowy kolei między Wiedniem a Bochnią. Do budowy linii kolejowej powołano spółkę akcyjną, ostatecznie nosiła nazwę C.K. Uprzywilejowana Kolej Północna Cesarza Ferdynanda. W planach była to jedna z najdłuższych kolei w Europie. Na polskich terenach powstały: w 1847 roku jako Kolej Górnośląska trasa Kraków – Trzebinia – Mysłowice oraz odnoga Szczakowa – Maczki, w 1855 roku Bogumin (Czechy) – Czechowice Dziedzice oraz Czechowice Dziedzice – Bielsko-Biała, w 1856 roku Trzebinia – Oświęcim, Oświecim – Czechowice Dziedzice, w 1857 roku Kraków –Wieliczka, w 1858 roku Podłęże –Niepołomice, w 1861 roku Kolej galicyjska im. Karola Ludwika na trasie Kraków – Lwów, w 1878 roku Bielsko-Biała – Żywiec, w 1888 roku Kraków – Kraków Podgórze (Płaszów) – Kraków Bonarka, Frydek-Mistek (Czechy) – Bielsko-Biała, Bielsko-Biała – Kalwaria Zebrzydowska, Goleszów – Ustroń. W 1899 roku powstała trasa do Zakopanego. Trasy te były połączone z innymi odcinkami w Czechach, w Austrii a także z koleją pruską. Po odzyskaniu niepodległości przed Polską stanęło zadanie scalenia kolei z trzech zaborów oraz budowa Centralnej Magistrali Kolejowej (CMK) łączącej Warszawę z Górnym Śląskiem oraz z Krakowem. Projekt CMK rozpoczeto w 1936 roku a zakończono po czterdziestu latach. Józef Fieldorf był pracownikiem dyrekcji kolei i w jakiś sposób uczestniczył w tych ambitnych zadaniach.
[18] Budynek przy ulicy Bosackiej 11
„W ramach swych licznych obowiązków konspiracyjnych Fieldorf bywał wielokrotnie w Krakowie. Zawsze znajdował czas, by odwiedzić rodziców i rodzinę brata. […] Ciężko chory w październiku 1947 r. został zwolniony i powrócił do Polski. Zarejestrował się jako Walenty Gdanicki w Punkcie Przyjęcia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Białej Podlaskiej, skąd udał się do Warszawy, gdzie u znajomego z czasów wileńskich sierż. Stanisława Jasińskiego znalazł schronienie i opieke ze strony jego rodziny. Po wyleczeniu z zapalenia płuc przyjechał do Krakowa aby dowiedzieć się, gdzie przebywają jego najbliżsi. Mocna wieź jaka łączyła go z bratem była tak widoczna dla otoczenia, że znalazła odbicie nawet w liscie gończym rozesłanym za „przestępcą politycznym“ Emilem Fieldorfem „który zamieszkuje prawdopodobnie w Krakowie u swego brata Fieldorfa Józefa przy ul. Bosackiej 6 względnie 11, z zawodu kolejarz. W przypadku gdyby tam nie zamieszkiwał, brat jego musi znać dokładny adres, ponieważ do niego wyjechał w pierwszych dniach m[iesią]ca grudnia 1947 r. “ (M. Fieldorf, L. Zachuta, 2013, s. 21 i 28)
Więzy w rodzinie Fieldorfów były bardzo mocne. Miłość wzajemna i troska rodziców o dzieci oraz wspaniałe relacje rodzeństwa ze sobą, powodowały to, że gdy wszyscy osiągnęli już dorosłość i posiadali własne rodziny, to pamiętali o sobie i wzajemnie się wspierali. Świadczy o tym choćby fakt, że gdy August Emil Fieldorf przyjeżdżał w czasie wojny do Krakowa zawsze starał się odwiedzić swoich rodziców i rodzinę brata.
[19] Sukiennice, Rynek Główny
„Od 26 października 1941 r. rozgrywały się otoczone głęboką tajemnicą wydarzenia związane z powrotem i pobytem w kraju marsz. Edwarda Śmigłego-Rydza. Pułkownik August Emil Fieldorf odegrał znaczącą rolę w tej sprawie. Po przyjeździe do Krakowa, przed udaniem się do Warszawy, marszałek skontaktował się z bratem Emila Józefem, który w Sukiennicach miał kram z pasmanterią, będący zakonspirowanym punktem Obozu Polski Walczącej. W Warszawie płk Fieldorf przygotował marszałkowi pierwszą kwaterę przy ulicy Marszałkowskiej 53, a potem spotykał się z nim w mieszkaniach Jadwigi Maxymowicz-Raczyńskiej i doktora Mariana Piaseckiego“ (M. Fieldorf, L. Zachuta, 2013, s. 21)
Informacja zamieszczona przez Marię Fieldorf i Leszka Zachutę na temat pomocy jakiej mieli udzielić marszałkowi Edwardowi Rydzowi-Śmigłemu bracia Fieldorfowie, opiera się na notatce jaką dla nich przygotował Dariusz Baliszewski. Paweł Sztama w swej biografii wojskowej generała „Nila“ zakwestionował udział braci Fieldorfów w pomoc udzieloną marszałkowi. Oparł swoje twierdzenie na protokole z przesłuchania generała Fieldorfa z 8 marca 1951 roku, z którego wynika, że o przybyciu do Polski Rydza-Śmigłego dowiedział się on od Juliana Piaseckiego. Po kilku dniach spotkał się z byłym Naczelnym Wodzem w mieszkaniu Mariana Piaseckiego, brata Juliana przy ulicy Marszałkowskiej w Warszawie. Było to jedyne wtedy ich spotkanie. Sztama ponadto uzasadnił swój wniosek tym, że Antoni Dudziński bezpośrednio zaangażowany w przerzut marszałka do kraju, a także generałowie Zygmunt Walter-Janke oraz Edward Radwan-Pfeifer nie napisali o udziale w nim braci Fieldorfów a ponadto we wspomnieniach Janiny Maximowicz-Raczyńskiej także nie ma o nich słowa. Warto by prześledzić ten wątek w biografii generała „Nila“ albowiem Dariusz Baliszewski musiał na czymś oprzeć swoją notatkę, a ponadto Maria Fieldorf – córka Józefa, z jakichś powodów musiała uznać ją za wiarygodną. W relacji Marii Fieldorf i Leszka Zachuty znajduje się informacja, że marszałek był bliski generałowi „Nilowi“ najpierw jako jego dowódca pułkowy w Legionach, potem dowódca operacyjny na froncie litewsko-białoruskim, gdzie August Emil Fieldorf walczył. Znali się więc dobrze, w tej sytuacji nie chodzi o pytanie, czy generał Fieldorf pomógłby swemu byłemu przełożonemu, ale o to, czy wiedzał o jego przerzucie i czy zaistniała potrzeba takiej pomocy? Jeżeli była taka potrzeba to można również zapytać, z jakiego powodu generał „Nil“ miał informować Urząd Bezpieczeństwa o udziale swojego brata w udzieleniu pomocy marszałkowi, będąc przez te służby aresztowanym.
[20] Budynek przy ul. Lubomirskiego 3
„Jan Fieldorf urodził się w Krakowie 2 maja 1893 r. Rodzicami jego byli Andrzej Fieldorf z zawodu maszynista kolejowy i Agnieszka z domu Szwanda. Fieldorfowie mieli czworo dzieci: Emmę, Józefa, Jana i Augusta Emila. Wszyscy bracia chodzili do czteroklasowej III Szkoły Męskiej im. Św. Mikołaja przy ul. Lubomirskich nr 19 w Krakowie. W czasie I wojny światowej Jan był podoficerem w służbie lotniczej i mechanikiem Wraz z bratem Emilem w ramach I Brygady Legionów Polskich brał udział w walkach. W czasie II wojny światowej mieszkał w Kielcach. W dostępnym materiale brak jest informacji dotyczących daty, miejsca i powodu aresztowania. Wiadomo, że został osadzony w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen, gdzie oznaczono go numerem 27541 i umieszczono w bloku 37 B. Następnie został skierowany do filii KL Sachsenhausen – Gross-Rosen. Jego nazwisko figuruje na sporządzonej 25.04.1941 r. liście 300 więźniów tej filii. 1.05.1941 r. Gross-Rosen przestał być filią KL Sachsenhausen i stał się samodzielnym obozem koncentracyjnym, a Jan Fieldorf jednym z pierwszych jego więźniów. Otrzymał numer 157. W ramach akcji „14 f 13” (kryptonim ten oznaczał tajną akcję „oczyszczania” obozów z chorych i nie nadających się do pracy więźniów) w KL Gross-Rosen wstępnie wyselekcjonowano 293 niezdolnych do pracy więźniów, którzy mieli zostać przewiezieni do Zakładu Eutanazji w Bernburgu. Na sporządzonej w tym celu liście z 16.12.1941 r. znajduje się nazwisko Johann (Jan) Fieldorf.” (https://www.gross-rosen.eu/jan-fieldorf/) W zbiorach archiwum Muzeum Gross-Rosen znajdują się listy Jana Fieldorfa, które wysłał do żony Jadwigi oraz oryginał księgi zgonów z wpisem śmierci Jana Fieldorfa. Pisał je po niemiecku. Na kopertach widnieje adres Lubomirskiego 3 mieszkania 12.
[21] Cmentarz Rakowicki
„Andrzej Fieldorf [dziadek Augusta Emila – dop. M.J.] zmarł 8 października 1881 r. w Krakowie, został pochowany na Cmentarzu Rakowickim. […] W ramach swych licznych obowiązków konspiracyjnych Fieldorf bywał wielokrotnie w Krakowie. Zawsze znajdował czas, by odwiedzić rodziców i rodzinę brata. W 1941 r. był […] w lipcu na pogrzebie matki (M. Fieldorf, L. Zachuta, 2013, s. 9 oraz 21)
Cmentarz Rakowicki to krakowska nekropolia powstała na początku XIX wieku, na terenie zakupionym przez gminę od zakonu karmelitów bosych. Pierwszy pogrzeb miał miejsce w styczniu 1803 roku, pochowano wtedy osiemnastoletnią dziewczynę Apolonię Bursikową. Powierzchnia cmentarza ulegała systematycznemu powiększeniu, aby osiągnąć obiecnie wielkość 35 hektarów. W październiku 1881 roku zmarł dziadek Augusta, Andrzej. Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w zbiorczej mogile. 11 lipca 1941 roki zmarła mu matka a pogrzeb miał miejsce 14 lipca na Cmentarzu Rakowickim. Ze względów konspiracyjnych August nie był wśród uczestników pochówku, przyglądał mu z oddali. 10 października 1954 roku zmarł Andrzej Franciszek Fieldorf ojciec Augusta. Generał „Nil“ w tym czasie nie żył od ponad półtora roku. Rodzice jego zostali pochowani w grobowcu ulokowanym w kwaterze: XV A, w rzędzie południowym, na miejscu 12. Na cmentarzu Rakowickim spoczywają także brat Józef zmarły w 1962 roku, siostra Emma Kęska i jej rodzina, szwagierka Maria Fieldorf zmarła w 1961 roku w grobowcu położonym w kwaterze: FD, rzędzie: 6 miejscu: 11 oraz bratanica Maria zmarła w 2012 roku i jej mąż Leszek Zachuta zmarły w 2020 roku, Pochowani zostali w grobowcu znajdującym się w kwaterze: XXXVI, rzędzie: płn, miejsce:7.
Oprócz członków rodziny generała „Nila” na Cmentarzu Rakowickim spoczywają również Legioniści – jego towarzysze broni. Obok monumentalnego pomnika ofiar I wojny światowej znajduje się aleja legionowa, przy której spoczywają żołnierze walczący w różnych oddziałach. Przy niej stoi pomnik poświęcony Legionistom oraz obelisk upamiętniający Bolesława Wieniawę-Długoszowskiego. Na cmentarzu znajduje się także mogiła poległych pod Rokitną oraz odnowiciela polskiej kawalerii Władysława Beliny-Prażmowskiego. W innych miejscach cmentarnych także znajdują się groby Legionistów. Na cmentarzu znajduje się również grobowiec kapitana Antoniego Stawarza, inicjatora akcji wyzwolenia Krakowa z rąk Austro-Węgier, w którym uczestniczył August Emil Fieldorf.
Test z książki Arkadiusza Bąka i Mariusza Jabłońskiego pt.: “Śladami generała Augusta Emila Fieldorfa “Nila” w Małopolsce”, Kraków 2025
