Ignacy Jan Paderewski urodził się 6 listopada 1860 (lub 1859) roku i dzieciństwo spędził w Kuryłówce na Podolu (ziemie I Rzeczpospolitej zagrabione przez Rosję w II rozbiorze Polski). Tam odebrał pierwszą edukację (patriotyczną, muzyczną, ogólną), tam miały miejsce jego pierwsze występy publiczne. Naukę kontynuował w Warszawie, Berlinie i Wiedniu. Wkrótce rozpoczął działalność koncertową, podczas której miał okazję zawrzeć znajomość z wieloma osobistościami międzynarodowej sceny politycznej. Szybko stał się osobą powszechnie znaną i cenioną, a swoją sławę budował także poprzez działalność charytatywną, niewątpliwy dar krasomówczy oraz pierwsze wystąpienia o charakterze politycznym, dotyczące bieżącej sytuacji międzynarodowej. Głośnym echem wśród Polaków zamieszkałych na terenie trzech państw zaborczych (Austro-Węgier, Cesarstwa Niemieckiego i Imperium Rosyjskiego) oraz przebywających na emigracji odbiła się uroczystość odsłonięcia w Krakowie 15 lipca 1910 r. pomnika Grunwaldzkiego. Odbyło się to podczas obchodów pięćsetnej rocznicy pamiętnej bitwy pod Grunwaldem. Inicjatorem budowy i fundatorem monumentu był Paderewski, a było to swoiste preludium do jego działalności na rzecz sprawy polskiej, prowadzonej w czasie I wojny światowej i po jej zakończeniu.
Wybuch wojny zastał Paderewskiego w Szwajcarii, wśród stosunkowo nielicznej i zróżnicowanej politycznie, ale aktywnej tamtejszej Polonii. Jej przedstawiciele – pod wpływem nadchodzących z ziem polskich wiadomości o dramatycznej sytuacji materialnej rodaków – w styczniu 1915 r. powołali do życia Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce z siedzibą w Vevey. Paderewski został wiceprezesem honorowym i prezesem wszystkich filii tej organizacji, które zamierzano utworzyć w innych państwach. Komitet zapewnił, że w neutralnej Szwajcarii nie będzie podejmował żadnych działań o charakterze politycznym, co zaowocowało jego oficjalnym uznaniem przez władze szwajcarskie i umożliwiło podjęcie akcji pomocy humanitarnej na rzecz ludności cywilnej ziem polskich. Następnym etapem podróży Paderewskiego były Stany Zjednoczone (wówczas również państwo neutralne), gdzie działało wiele – skłóconych ze sobą – organizacji polonijnych. Chcąc zaktywizować amerykańską Polonię i zjednoczyć ją wokół idei komitetu z Vevey, pianista zdecydował się na objazd wszystkich skupisk polonijnych w USA. W trakcie tego tournée pertraktował z reprezentantami polskiego wychodźstwa, koncertował, wygłaszał płomienne mowy. Działalność ta została szybko dostrzeżona także przez społeczeństwo amerykańskie oraz władze federalne, stąd w kierownictwie utworzonego niebawem American Committee of the Polish Victims’ Relief Fund zasiadło wiele znanych osobistości. Jednak najcenniejsze okazało się pozyskanie dla sprawy polskiej Edwarda House’a – przyjaciela i najbliższego doradcy ówczesnego prezydenta USA, Thomasa Woodrowa Wilsona. Dzięki poparciu House’a Paderewski mógł w 1916 r. dwukrotnie spotkać się z amerykańskim prezydentem. Występował w rozmowie z nim jako oficjalny reprezentant Polonii, wcześniej bowiem przejął kierownictwo Wydziału Narodowego. Była to organizacja o charakterze politycznym, wyodrębniona z prowadzącego działalność charytatywną Polskiego Centralnego Komitetu Ratunkowego. Komitet jednoczył tę część Polonii amerykańskiej, która sympatyzowała z państwami ententy. Na początku stycznia 1917 r. House zwrócił się do Paderewskiego z prośbą o pilne sporządzenie memoriału dotyczącego zagadnień polskich, który miałby zostać przedstawiony prezydentowi. Paderewski błyskawicznie przygotował (w oparciu o posiadane różne materiały statystyczne i historyczne) dwa teksty: jeden datowany na 11 stycznia 1917 r., drugi bez daty, spisany między 11 a 22 stycznia 1917 r. Opisał w nich historię ziem polskich, sytuację w poszczególnych zaborach oraz propozycję przyszłego kształtu odrodzonej Polski. I jakkolwiek nie ma na to bezpośrednich dowodów, memoriały te mogły mieć wpływ – choćby pośredni – na fragmenty dwóch orędzi Wilsona do amerykańskiego senatu. Pierwsze orędzie, z 22 stycznia 1917 r., zawierało słowa „wszyscy politycy są zgodni, iż powinna istnieć niepodległa, zjednoczona Polska”. Drugie, wygłoszone 7 stycznia 1918 r., a powszechnie znane jako czternastopunktowy program pokojowy dla świata po zakończeniu I wojny światowej, zawierało z kolei (w punkcie trzynastym) zdanie: „Należy stworzyć niezawisłe państwo polskie, które winno obejmować terytoria zamieszkane przez ludność niezaprzeczalnie polską, któremu należy zapewnić swobodny i bezpieczny dostęp do morza; należy zagwarantować paktem międzynarodowym jego niezawisłość polityczną i gospodarczą oraz integralność terytorialną”. Szczególnie drugie orędzie, wygłoszone w momencie gdy Stany Zjednoczone były już zaangażowane w wojnę światową, umacniało poparcie kwestii polskiej na arenie polityki międzynarodowej. Innym polem działania Paderewskiego były starania o utworzenie polskiej armii na terenie Stanów Zjednoczonych – w rozumieniu samodzielnych jednostek wojskowych, a nie oddziałów posiłkowych przy armiach państw ententy. Jednak starania te spotykały się początkowo ze zdecydowanie nieprzychylną postawą władz amerykańskich, w tym prezydenta Wilsona. Dopiero jesienią 1917 r. zgodzono się na to, by do tworzonej we Francji Armii Polskiej byli werbowani ochotnicy spośród obywateli amerykańskich polskiego pochodzenia, nieobjętych poborem do armii USA. Wcześniej, w sierpniu 1917 r., w szwajcarskiej Lozannie powstał Komitet Narodowy Polski, którego założyciele mieli ambicję reprezentowania na arenie międzynarodowej całokształtu spraw polskich (niebawem siedzibę KNP przeniesiono do Paryża). Prezesem został Roman Dmowski, lider polskiego ruchu narodowego. Wkrótce państwa ententy uznały komitet za oficjalną reprezentację interesów polskich. Funkcję przedstawiciela komitetu na terenie Stanów Zjednoczonych zaproponowano Paderewskiemu, który równocześnie kontynuował akcję organizowania pomocy finansowej dla ziem polskich oraz zachęcał do zgłaszania się do polskiej armii. O ile jednak zbiórka pieniędzy przyniosła wymierne efekty, o tyle liczba ochotników deklarujących zamiar wstąpienia w szeregi polskiego wojska była dużo mniejsza od spodziewanej.
Pobyt w Stanach Zjednoczonych zakończył Paderewski utworzeniem Biura Informacyjnego (dla propagowania kwestii polskiej w prasie amerykańskiej) oraz Biura Przemysłowo-Handlowego (mającego przygotować grunt pod przyszłe polsko-amerykańskie stosunki ekonomiczne) i w listopadzie 1918 r. udał się do Europy. Po krótkim pobycie w Wielkiej Brytanii i Francji wypłynął na pokładzie brytyjskiego okrętu wojennego do Polski, której niepodległość została notyfikowana 16 listopada 1918 r. i w której działał już rząd centralny, kierowany przez polityka socjalistycznego Jędrzeja Moraczewskiego, a funkcję głowy państwa – jako Tymczasowy Naczelnik Państwa – pełnił Józef Piłsudski. Symboliczne znaczenie dla procesu powrotu Polski nad Bałtyk miała wizyta Paderewskiego w Gdańsku (25 i 26 grudnia 1918 r.), gdzie przyjął zaproszenie do Poznania, wystosowane przez grupę działaczy niepodległościowych z Wielkopolski. Do miasta nad Wartą dotarł 26 grudnia, witany owacyjnie przez rodaków. Pobyt pianisty w Poznaniu stał się iskrą, która doprowadziła do wybuchu powstania antyniemieckiego. Szybko objęło ono teren prawie całej Wielkopolski i okazało się jedynym dużym polskim zrywem powstańczym zakończonym pełnym sukcesem: na mocy postanowień traktatu wersalskiego Wielkopolska została przyłączona do odrodzonego państwa polskiego. Z Poznania Paderewski wyruszył do Warszawy, gdzie również był owacyjnie witany. Traktowany jak mąż opatrznościowy Polski, od razu został wciągnięty w wir wydarzeń politycznych. Wobec trudnej sytuacji wewnętrznej i międzynarodowej państwa zachodziła konieczność zmiany dotychczasowego rządu i powołania takiego, na którego czele stanęłaby osoba ciesząca się poparciem szerokiego kręgu stronnictw politycznych w Polsce, a jednocześnie – zaufaniem państw zachodnich. Osobą taką był Paderewski. Został desygnowany na premiera (oficjalnie nazywanego w tym okresie prezydentem ministrów) i zajmował to stanowisko od 16 stycznia do 9 grudnia 1919 r., kierując także resortem spraw zagranicznych. Najpilniejszymi kwestiami polityki wewnętrznej, wymagającymi wręcz natychmiastowych decyzji były: poprawa trudnej sytuacji finansowej państwa (w tym walka z inflacją i zapewnienie płynności w egzekwowaniu należności podatkowych), odbudowa handlu i przemysłu, zapewnienie porządku i bezpieczeństwa publicznego. Z kolei w polityce zagranicznej na plan pierwszy wysuwały się zbrojne konflikty graniczne z sąsiadami na południu i wschodzie (z Czechosłowacją, Zachodnioukraińską Republiką Ludową i Rosją sowiecką) oraz – rozstrzygnięty ostatecznie drogą pokojową – spór z Niemcami. Kluczowe były tu ustalenia wersalskiej konferencji pokojowej. Na czele polskiej delegacji na tę konferencję stanęli Paderewski, jako przewodniczący (przybył do Wersalu 5 kwietnia), oraz zastępujący go do tego momentu Dmowski. Oni też 28 czerwca 1919 r. złożyli swoje podpisy na dokumencie, który przeszedł do historii jako traktat wersalski. Ich autorytetowi, zaangażowaniu, darowi przekonywania, jak też pracy pozostałych członków polskiej delegacji, zawdzięczała Rzeczpospolita rozstrzygnięcia dla niej najkorzystniejsze, jakie w ówczesnej sytuacji można było osiągnąć. Parlament polski zatwierdził traktat 31 lipca 1919 r. Sukcesy na arenie międzynarodowej nie mogły jednak przysłonić trudnej sytuacji na polskiej scenie politycznej i krytyki poczynań rządu Paderewskiego. W efekcie podał się on do dymisji, zrezygnował też ze stanowiska ministra spraw zagranicznych. Niebawem udał się do Szwajcarii. Na krótko wrócił do czynnej służby w dyplomacji, przyjmując nominację na stanowisko delegata Polski przy Lidze Narodów, organizacji mającej na celu utrzymanie pokoju na świecie. Funkcję tę pełnił od 18 lipca 1920 do 23 maja 1921 r. (na pierwszym uroczystym posiedzeniu Ligi zgotowano mu gorącą owację), po czym ostatecznie wycofał się z czynnej działalności politycznej. Jednak z uwagą śledził rozwój sytuacji w ojczyźnie. W 1936 r. został współzałożycielem tzw. Frontu Morges – porozumienia działaczy stronnictw opozycyjnych wobec rządzącego Polską piłsudczykowskiego obozu sanacyjnego.
Po wybuchu II wojny światowej znów zaangażował swój autorytet – zarówno wśród rodaków, jak i na forum międzynarodowym – w pomoc sprawie polskiej. Został przewodniczącym Rady Narodowej RP, pełniącej funkcję emigracyjnego parlamentu, jednak ze względu na podeszły wiek i stan zdrowia wziął udział tylko w jednym posiedzeniu tego gremium. W 1940 r. udał się do USA, gdzie kontynuował – w miarę sił – kampanię na rzecz sprawy polskiej. Zmarł w czerwcu 1941 r. Nowym Jorku. Został pochowany z honorami na Cmentarzu Narodowym w Arlington. W 1992 r. jego prochy sprowadzono do Polski i złożono w sarkofagu w warszawskiej katedrze św. Jana Chrzciciela.
Adam Grzegorz Dąbrowski, Orędownik sprawy polskiej Ignacy Jan Paderewski (1860-1941). Tekst pochodzi z numeru 9/2018 „Biuletynu IPN”
SZLAK ŚLADAMI IGNACEGO JANA PADEREWSKIEGO W KRAKOWIE
[1] Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej – Sala Redutowa, róg ulic Szczepańskiej i Jagiellońskiej
Przy placu Szczepańskim stoi budynek najsławniejszego polskiego teatru – Starego Teatru w Krakowie. Obecny budynek teatru pochodzi z lat 1841–43 i został zaprojektowany w stylu pałacu florenckiego przez Tomasza Majewskiego i Karola Kremera. W latach 1903–1906 teatr został przebudowany przez architektów Tadeusza Stryjeńskiego i Franciszka Mączyńskiego. Nadano mu dekoracje secesyjne (według projektu grupy artystów Polskiej Sztuki Stosowanej). Na fasadzie widoczny jest fryz roślinny autorstwa Józefa Gardeckiego. Sala Redutowa Starego Teatru w czasach autonomii galicyjskiej (1866–1914) uchodziła za najbardziej reprezentacyjną salę Krakowa. Tu odbywały się rauty, bale dobroczynne i koncerty najsłynniejszych artystów krakowskich i zjeżdżających do miasta na gościnne występy. Tu także wystąpił Ignacy Jan Paderewski już jako uznany artysta. Dał dwa koncerty 10 i 25 października 1884 r. Niestety po przebudowie teatru Sala Redutowa przestała istnieć. Obecnie dzisiejsze foyer teatru obejmuje większą jej część.
[2] Pałac Sztuki, plac Szczepański 4
Pałac Sztuki wzniesiony został w latach 18981901 według projektu Franciszka Mączyńskiego z przeznaczeniem na siedzibę Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Budynek łączy w sobie cechy dwóch stylów architektonicznych: klasycyzmu i secesji wiedeńskiej. Budynek od początku swego powstania służy celom wystawienniczym. W 1910 r. na 500 rocznicę bitwy pod Grunwaldem urządzono w gmachu Pałacu Sztuki wystawę pamiątek z epoki jagiellońskiej. Otwarcie wystawy było kolejnym punktem bogatych trzydniowych uroczystości i nastąpiło tuż po odsłonięciu pomnika Grunwaldzkiego. Wystawę uroczyście otwarł prezydent miasta dr Juliusz Leo, a pierwszym zwiedzającym był Ignacy Jan Paderewski. Ekspozycja składała się z ok. 130 eksponatów, m.in. zobaczyć można było: akt odnowienia Uniwersytetu Jagiellońskiego, berła uniwersyteckie, rękopis Jana Długosza mówiący o bitwie pod Grunwaldem, przykłady sztuki kościelnej z epoki średniowiecza.
[3] Ulica Ignacego Paderewskiego
Ulica łącząca plac Matejki z Rynkiem Kleparskim, architektonicznie ukształtowana pod koniec XIX wieku, najpierw bezimienna, potem o nazwie Targowisko, od 1903 r. imienia Adama Asnyka, od 1910 r. przemianowana na Ignacego J. Paderewskiego. Rada Miasta Krakowa po uroczystościach grunwaldzkich postanowiła uczcić osobę wielkiego dobroczyńcy miasta nazywając jego imieniem jedną z ulic w pobliżu ufundowanego przez Ignacego J. Paderewskiego pomnika Grunwaldzkiego. W lipcu 1910 r. jednomyślnie przegłosowano nadanie imienia ulicy. Wniosek zgłosił radca miejski Jan Godzicki.
[4] Pałac Wielopolskich – Magistrat, Gmach Urzędu Miasta Krakowa, Plac Wszystkich Świętych 3/4
Pałac Wielopolskich pochodzi z 1 poł. XVI wieku i zbudowany został przez hr. Jana Zamojskiego w stylu renesansu (do dziś pozostała attyka krenelażowa). W 1561 r. przeszedł na własność rodzin Ostrogskich i Zamojskich. Od ok. 1650 roku w rękach Wielopolskich. Przebudowany w 1 poł. XVII wieku w stylu wczesnego baroku. W 1850 r. podczas wielkiego pożaru Krakowa spłonął. W 1864 r. Gmina Miasta Krakowa odkupiła budynek i dokonała kapitalnego remontu przystosowując go na potrzeby Rady Miejskiej. 16 lipca 1910 r. prezydent miasta Krakowa dr Juliusz Leo zaprosił Ignacego Jana Paderewskiego wraz z małżonką na uroczystą sesję Rady Miejskiej. Okazją były nie tylko uroczystości grunwaldzkie i pobyt artysty w Krakowie, ale przede wszystkim chęć złożenia uszanowania i gorących podziękowań człowiekowi, który tak hojnie obdarował miasto Kraków.
[5] Kościół Mariacki, Rynek Główny
Kościół Mariacki jako fara miejska był świadkiem niejednej ważnej w dziejach miasta i Polski uroczystości. W 1410 r. po bitwie pod Grunwaldem w kościele tym odprawiono uroczystą mszę dziękczynną za odniesione przez polskie rycerstwo zwycięstwo. W 1910 r., kiedy czczono 500 rocznicę bitwy grunwaldzkiej, właśnie w tym kościele odprawiono mszę świętą. Uroczysta celebra zgromadziła mnóstwo osób, delegacji i gości przybyłych do miasta na trzydniowe obchody grunwaldzkie.
[6] Droga Królewska (ul. Floriańska – Rynek Główny – ul. Grodzka)
Droga Królewska prowadząca od przedmieścia Kleparz i kościoła św. Floriana obok Barbakanu, przez Bramę Floriańską, ulicę Floriańską na krakowski Rynek i dalej ul. Grodzką w kierunku Wawelu jest dziś najczęściej odwiedzanym krakowskim szlakiem. W czasach autonomii galicyjskiej orszaki królewskie były już tylko wspomnieniem. W 1910 r. podczas zorganizowanego wielkiego patriotycznego pochodu ulicami miasta przeszły tysiące osób. I znów właśnie na Drodze Królewskiej maszerowali sokoli, konnica Krakusów, delegaci miast i miasteczek, przedstawiciele Polonii i krakowianie. Pochód, który wymaszerował z krakowskich Błoń, przeszedł dumnie Drogą Królewską i pokazał całemu światu, że Polacy pamiętają o swojej historii.
[7] Grand Hotel, ul. Sławkowska 5/7
Budynek Grand Hotelu powstał z połączenia trzech kamienic, jego właścicielami zostali Czartoryscy. Organizowano w nim liczne koncerty. Marceli Czartoryski wydzierżawił pałac Eustachemu Jaxie Chronowskiemu z przeznaczeniem na hotel. Uroczyste otwarcie Grand Hotelu miało miejsce 15 stycznia 1887 r. Hotel przyjmował wycieczki zagraniczne i oferował im wyjazd powozami pod kopiec Kościuszki oraz wycieczkę do Wieliczki. Ze sławnych gości wymienić można choćby Henryka Sienkiewicza, śpiewaka Jana Kiepurę, Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, Cypriana Godebskiego, Kazimierza Chłędowskiego, Jerzego Madeyskiego, Józefa Korzeniowskiego, Szymona Askenazego. Na przełomie 1903 i 1904 r. Ignacy Jan Paderewski przyjechał do Krakowa i zatrzymał się najprawdopodobniej w Grand Hotelu. Artysta dawał wtedy trzy koncerty dobroczynne w Sali Towarzystwa św. Wojciecha grając swój stały repertuar złożony z utworów Bacha, Schumanna, Mendelssohna, Brahmsa i Chopina. W 1910 r. podczas uroczystości grunwaldzkich Ignacy J. Paderewski zatrzymał się także w Grand Hotelu. Tu wydano uroczyste przyjęcie na rzecz Polonii amerykańskiej, przybyłej na tę okazję do Krakowa. Ucztę urządzono staraniem Polskiego Towarzystwa Emigracyjnego wieczorem 16 lipca 1910 r. Jako ciekawostkę wspomnieć można fakt, iż wygłoszone podczas uroczystości odsłonięcia pomnika Grunwaldzkiego przemówienie Ignacego Jana Paderewskiego zostało napisane właśnie tu w Grand Hotelu i na jego blankiecie firmowym. Oryginał rękopisu zachował się do dziś i jest przechowywany przez Archiwum Narodowe w Krakowie.
[8] Hotel Saski, ul. Sławkowska 3
W tym miejscu od 1801 r. istniała oberża „Pod Królem Węgierskim” prowadzona przez zamożnego i zręcznego Węgra Macieja Knotza. Jako jedyna w mieście posiadała w tym czasie salę balową; bale wydawał tu między innymi hr Artur Potocki. Hotel Saski swój początek datuje na lata 20. XIX wieku, kiedy to z połączenia kilku kamienic przy ul. Sławkowskiej oraz istniejącej oberży „Pod Królem Węgierskim” utworzono jeden obiekt. Autorem przebudowy w stylu neoklasycystycznym był znany architekt Szczepan Humbert. Nazwa wywodzi się od Sali Saskiej – w której w tamtym czasie dawno koncerty i bale. W Sali Saskiej hotelu koncertowały największe sławy świata muzycznego, m.in. Johann Brahms, Ferenc Liszt, Artur Rubinstein, Henryk Wieniawski i Ignacy Jan Paderewski. Do lat 60. XX w. sala służyła jako scena teatralna Teatru Kameralnego i Teatru „Groteska”. Obecnie pełni rolę obiektu hotelowego. W Hotelu Saskim znajdowała się druga po Sali Redutowej reprezentacyjna balowa i koncertowa sala autonomicznego Krakowa. To właśnie tutaj odbyły się dwa szczególne koncerty Ignacego Paderewskiego, pierwszy – przy niemalże pustej sali i drugi, który zaważył na jego dalszej karierze. Po raz pierwszy Paderewski gościł w Krakowie przy okazji swojego koncertu, który odbył się 23 lutego 1883 r. w Sali Saskiej. Wystąpił wtedy z Władysławem Górskim, uznanym już skrzypkiem i doskonałym kompozytorem. Niestety nawet sława uznanego na estradach koncertowych Europy Górskiego nie pomogła w zapełnieniu sali. Na szczęście chociaż piszący recenzje ważniejszych koncertów Władysław Żeleński stanął na wysokości zadania i dostrzegł świetnie zapowiadającego się pianistę i kompozytora. Drugi koncert w 1884 r. miał zgoła inny scenariusz. Ignacy Jan Paderewski jako młody, nieznany jeszcze artysta poznał podczas pobytu w Zakopanem uznaną i podziwianą przez publiczność aktorkę Helenę Modrzejewską. Modrzejewska doceniła talent muzyczny młodego pianisty i zaproponowała mu wspólny koncert w Krakowie. Pewne było powodzenie i dochód z koncertu. Modrzejewska wystąpiła recytując Glossy św. Teresy oraz wiersze Adama Asnyka i Adama Mickiewicza. Paderewski grał kompozycje własne, Fryderyka Chopina i Paula Pabsta. Koncert przyniósł Paderewskiemu znaczne honorarium, które umożliwiło mu wyjazd na studia do Wiednia oraz pierwsze bardzo pozytywne recenzje. Pomoc Modrzejewskiej Paderewski wysoko cenił i wiele lat później zrewanżował się urządzając benefi s artystki w Nowym Jorku.
[9] Pomnik Grunwaldzki, Plac Matejki
Na centralnym miejscu na Placu Matejki wznosi się monument upamiętniający bitwę pod Grunwaldem Na postumencie góruje zwycięzca spod Grunwaldu – król Władysław Jagiełło siedzący na koniu, poniżej cztery grupy fi gur, na przodzie fi gura konającego mistrza krzyżackiego Ulricha von Jungingen, po prawej stronie grupa litewska, po prawej grupa polska, z tyłu chłop zrywający pęta. Pomnik, który obecnie stoi na placu Matejki, jest powojenną rekonstrukcją pomnika odsłoniętego w 1910 r. Został on postawiony w 1976 r. Autorem rekonstrukcji jest krakowski rzeźbiarz Marian Konieczny. Pomnik Grunwaldzki w Krakowie to dar Ignacego Jana Paderewskiego dla naszego miasta. Zamysł ufundowania pomnika powstał w okresie dzieciństwa artysty po lekturze Krzyżaków Henryka Sienkiewicza. Wtedy to dziesięcioletni Paderewski powziął myśl upamiętnienia tego wielkiego polskiego zwycięstwa pomnikiem. Gdy dysponował już funduszami na tak wielkie przedsięwzięcie i był osobistością znaną na całym świecie, postanowił zrealizować swój pomysł. Ostateczną inspiracją stała się przypadająca wtedy pięćsetna rocznica bitwy pod Grunwaldem. Jedynym zaborem, w którym można było ufundować pomnik i zorganizować patriotyczne uroczystości, był zabór austriacki, a jedynym miastem predestynowanym do tego rodzaju fundacji była dawna stolica Polski – Kraków. Miasto to Paderewski lubił i podziwiał. Przygotowania do wykonania pomnika artysta przedsięwziął już w 1908 r. Wtedy to będąc z wizytą u państwa Mickiewiczów (u rodziny Władysława, syna Adama) w Paryżu poznał młodego i ubogiego artystę z Kresów Antoniego Wiwulskiego. Jego to poprosił o wstępne szkice pomnika. Po obejrzeniu tych rysunków powierzył mu wykonanie pomnika dla Krakowa, a swoją oranżerię w Morges zamienił na pracownię rzeźbiarską. Następnym etapem był wybór miejsca, w którym miał stanąć pomnik. Ponieważ ta kwestia zawsze budziła w Krakowie gorące emocje, Paderewski zwrócił się do krakowskiego architekta Jana Sasa-Zubrzyckiego o wykonanie rysunków przedstawiających pomnik w możliwych do realizacji miejscach. Na ich podstawie artysta wybrał najkorzystniejsze usytuowanie pomnika na placu Matejki. Figury były rzeźbione w paryskiej pracowni Wiwulskiego, a odlane w słynnej fi rmie Mallesset, szczycącej się wykonaniem najsławniejszych europejskich pomników. Wmurowanie aktu erekcyjnego nastąpiło 22 kwietnia 1910 r. na życzenie Paderewskiego w wąskim gronie osób. Uroczyste odsłonięcie 15 lipca 1910 r. inaugurowało trzydniowe uroczystości grunwaldzkie (15–17.07.1910 r.) Pomnik odsłaniał hr. Badeni, a przemawiali także fundator i ówczesny prezydent miasta Krakowa dr Juliusz Leo. W czasie ceremonii odśpiewano po raz pierwszy Rotę do słów Marii Konopnickiej. Na uroczystości zjechało do 100-tysięcznego Krakowa ok. 150 tysięcy osób. Były to największe uroczystości patriotyczne autonomicznego Krakowa.
[10] Muzeum Krakowa – Celestat, ul. Lubicz 16
Od 1983 r. w budynku Celestatu można oglądać unikatową wystawę stałą pt. Z dziejów Krakowskiego Bractwa Kurkowego. Jest to jedyna na świecie ekspozycja muzealna pokazująca dzieje wywodzącego swój rodowód jeszcze z czasów średniowiecza Bractwa Kurkowego – Towarzystwa Strzeleckiego Krakowskiego. Ta ponadcechowa organizacja powołana do życia w końcu XIII wieku miała za zadanie wyćwiczenie mieszczan do obrony murów miejskich. Corocznie w oktawę Bożego Ciała Bractwo organizowało konkursy strzeleckie. Zwycięzca, strąciwszy ostatni kawałek drewnianego kura, który służył braciom za cel, zostawał królem kurkowym. Bractwo Kurkowe uczestniczyło i do dziś uczestniczy we wszelkiego rodzaju uroczystościach patriotycznych. Nie mogło go też zabraknąć na uroczystościach grunwaldzkich w 1910 r. W wielkim patriotycznym pochodzie, który przeszedł ulicami Krakowa od Błoń do Wawelu, Bractwo uczestniczyło w ostatniej grupie maszerując wraz z Kołem Mieszczańskim, Kongregacją Kupiecką, delegacjami miast i powiatów galicyjskich. 16 lipca 1910 r., w drugim dniu uroczystości grunwaldzkich, Bracia Kurkowi zaprosili fundatora pomnika Grunwaldzkiego wraz z małżonką do swojej siedziby w Celestacie. Na powitanie urządzono artyście owację. W programie wieczoru było też strzelanie do drewnianego kura. Helena Paderewska oddała trzy strzały, a za najlepszy z nich, tzw. piątkę, otrzymała od Braci Kurkowych nagrodę honorową – szczerozłotego kura będącego kopią godła Towarzystwa Strzeleckiego. Spotkanie zakończyła uczta, podczas której Bracia obwołali Ignacego Jana Paderewskiego członkiem honorowym swojego bractwa. Na marginesie trzeba wspomnieć, że dyplom członka honorowego wręczony wtedy artyście jest przechowywany w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Wspomniana biesiada przedłużyła się – jak donosiła prasa – do późnych godzin nocnych, a w zbiorach Muzeum na Celestacie pozostało po niej kilka cennych pamiątek. Pierwszą i najważniejszą z nich jest pamiątkowa winieta, którą Bracia Kurkowi zamówili jeszcze przed uroczystością, autorstwa malarza Tadeusza Korpala. Przedstawiono na niej podobizny Ignacego Paderewskiego oraz Braci Kurkowych na tle Ogrodu Strzeleckiego i stojącego w nim pomnika Zygmunta Augusta, zawiera także podpisy zgromadzonych na uczcie osób i okolicznościowy tekst. Wspomnienie opisywanych wydarzeń znajdziemy też w eksponowanej w Muzeum Księdze Pamiątkowej Bractwa Kurkowego oraz w Księdze Królewskiej.
[11] Muzeum Krakowa, Pałac Krzysztofory, Rynek Główny 35
Muzeum Historyczne Miasta Krakowa wyodrębniło się z istniejącego od wielu lat Archiwum Aktów Dawnych Miasta Krakowa, które wraz z archiwaliami dotyczącymi historii Krakowa przejmowało też eksponaty typowo muzealne. W obecnym gmachu Pałacu Krzysztofory istniał niegdyś pierwszy krakowski teatr prowadzony przez Jacka Kluszewskiego (w połączonych budynkach Pałacu Spiskiego i Krzysztofory). Muzeum Krakowa prezentuje stałą ekspozycję poświęconą historii miasta, na której obejrzeć można pamiątki pozostałe po uroczystościach grunwaldzkich z 1910 r. Są tam: okolicznościowe plakiety, wieńce, pamiątkowy kubek. Znajduje się tu także makieta pomnika Grunwaldzkiego wykonana po II wojnie przez Franciszka Blacka – jednego z współpracowników Antoniego Wiwulskiego, kiedy po raz pierwszy przygotowywano się do rekonstrukcji pomnika Grunwaldzkiego. Dodatkowo w zbiorach fotograficznych muzeum przechowuje fotografie ilustrujące przebieg uroczystości grunwaldzkich z 1910 r. i 1976 r. oraz wydane publikacje okolicznościowe z 1910 r., a także archiwalia Komitetu Grunwaldzkiego, zajmującego się organizacją rekonstrukcji pomnika Grunwaldzkiego w 1976 r.
[12] Biblioteka Jagiellońska, Al. Mickiewicza 22
Biblioteka Jagiellońska pierwotnie mieściła się w budynku Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jej historia sięga XIV wieku, kiedy to poszczególne kolegia Akademii Krakowskiej kompletowały potrzebne do edukacji księgi. W początkowym okresie eksponaty pochodziły z darów profesorów Alma Mater i królów polskich (m.in. Jana Długosza i króla Zygmunta II Augusta) oraz wychowanków uczelni. Od 1538 r. stale zatrudniony był w Bibliotece Jagiellońskiej etatowy bibliotekarz, a od 1812 prowadzi ogólnie dostępną czytelnię. Obecny budynek został zaprojektowany na potrzeby stale i szybko powiększających się uniwersyteckich zbiorów bibliotecznych w latach trzydziestych XX w. Autorem projektu był Wacław Krzyżanowski. Budowę oddano w 1939 r., a przeniesienie jej zbiorów miało miejsce w czasie okupacji hitlerowskiej. Biblioteka posiada w swoim zasobie największą w Polsce kolekcję inkunabułów. Do najcenniejszych eksponatów należą m. in.: Kodeks Baltazara Behema (1505) i rękopis dzieła Mikołaja Kopernika De revolutionibus (1543). W Bibliotece Jagiellońskiej zainteresowany osobą Ignacego Jana Paderewskiego badacz znajdzie ciekawe dokumenty dotyczące tego artysty. Ostatnim nabytkiem Biblioteki jest komplet listów młodego Ignacego J. Paderewskiego, przekazany dla Uniwersytetu Jagiellońskiego przez panią Annę Strakacz-Appleton – chrzestną córkę mistrza. Wcześniej do Biblioteki trafi ła także korespondencja rodziców pani Starkacz – Anieli i Sylwina. Sylwin Strakacz był długoletnim sekretarzem Paderewskiego i utrwalone w jego korespondencji fakty doskonale uzupełniają biografię artysty znaną z podręczników i książek.
[13] Pałac Pusłowskich, ul. Westerplatte 10
W Pałacu Pusłowskich istnieje obecnie Instytut Muzykologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, siedziba działającego przy Instytucie Ośrodka Dokumentacji Życia i Twórczości Ignacego J. Paderewskiego, Pałac został wzniesiony w latach 1885–1886 dla hrabiego Zygmunta Pusłowskiego według projektu Tadeusza Stryjeńskiego i Władysława Ekielskiego w stylu neorenesansowym z wydatną narożną loggią arkadową. Willa z ogrodem przeznaczona była na rodowe zbiory muzealne. W pięknych neobarokowych wnętrzach podziwiać można było gdańskie meble, francuskie kominki, gobeliny, liczne rzeź by gotyckie i renesansowe oraz kolekcję obrazów najwybitniejszych mistrzów polskich i zagranicznych: Artura Grottgera, Jacka Malczewskiego, Jana Matejki, Lucasa Cranacha, Petera Paula Rubensa czy Delacroix. Zbiory przetrwały okupację, ich właściciel Ksawery Pusłowski w 1953 r. podarował pałac Uniwersytetowi Jagiellońskiemu. Początki krakowskiego Wydziału Muzykologii Uniwersytetu Jagiellońskiego sięgają 1911 r., kiedy to prof. Zdzisław Jachimecki założył Seminarium Historii i Teorii Muzyki UJ. Ośrodek Dokumentacji Życia i Twórczości Ignacego Jana Paderewskiego działający w strukturach Wydziału powstał w 1974 r. z inicjatywy dr Elżbiety Dziębowskiej. Od tego czasu gromadzi i przechowuje liczne pamiątki oraz dokumentację związaną z osobą artysty. Główny nacisk Ośrodek kładzie na opracowywaniu dorobku muzycznego Paderewskiego. Od kilku lat wydawane są Dzieła wszystkie I.J. Paderewskiego w opracowaniu dr Małgorzaty Perkowskiej-Waszek oraz korespondencja mistrza. Ośrodek uczestniczy we wszystkich przedsięwzięciach naukowych i społecznych związanych z osobą Paderewskiego (obchody rocznicowe, wystawy, prelekcje). Posiada bogatą dokumentację fotografi czną działalności muzycznej i politycznej I.J. Paderewskiego. Szczególnie cenna jest ozdobiona ekslibrisami biblioteka artysty – pierwotnie w testamencie zapisana jego bliskim współpracownikom Sylwinowi Strakaczowi i Henrykowi Opieńskiemu. Uniwersytet Jagielloński w trakcie sprawy spadkowej wynegocjował ten legat książkowy. Niestety z uwagi na okres PRL-u, niesprzyjający pamięci wielkiego rodaka, biblioteka artysty przez prawie 20 lat przechowywana była w magazynach Biblioteki Jagiellońskiej. Dopiero po utworzeniu Ośrodka Dokumentacji Życia i Twórczości Ignacego Jana Paderewskiego biblioteka została przekazana temuż, jest obecnie przechowywana i udostępniana właśnie w Pałacu Pusłowskich. Ważne dla historii są także listy kierowane do Paderewskiego od 1940 r. aż do śmierci artysty, z prośbą o pomoc w odnalezieniu bliskich członków rodzin – zwłaszcza zaginionych jeńców, internowanych, zesłańców w głąb Rosji i przede wszystkim oficerów z Kozielska i Starobielska (zwane potocznie listami katyńskimi Paderewskiego).
[14] Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, budynek Biblioteki Jagiellońskiej al. Mickiewicza 22, wejście od ul. Oleandry 3
Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego posiada swoją siedzibę w budynku Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie. W Archiwum UJ przechowywany jest bardzo cenny i szczególny dokument. Jest nim dyplom doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Ignacego Jana Paderewskiego. Tytuł ten otrzymał artysta – jako pierwszy muzyk w historii uczelni – w 1919 r. Niestety ze względu na liczne obowiązki, a w szczególności pełnioną wtedy przez Paderewskiego funkcję premiera i ministra spraw zagranicznych, pomimo swoich licznych zapewnień o chęci osobistego odebrania dyplomu nigdy jednak nie udało mu się tego dokonać. Dyplom pozostał – co się niezmiernie rzadko zdarza – w archiwum uczelni. Przytoczyć trzeba w tym miejscu słowa podziękowania I.J. Paderewskiego po otrzymaniu informacji o doktoracie. Artysta – będący już przecież doktorem honorowym Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie (1912) i Yale (1917) napisał: Zaszczyt to wielki, jakim najczcigodniejsza, najstarożytniejsza Wszechnica Nasza tak wspaniałomyślnie obdarzyć mię raczyła. Zaszczyt to wprawdzie niezasłużony, ale zbyt szczodry i ponętny, by ręka Polaka nie wyciągnęła się ku niemu z radosnym wzruszeniem. Nie ma przecież większej nagrody i trwalszej nad tę godność dla polskiego umysłu. Z kronikarskiego obowiązku wyliczyć warto inne uczelnie, które nadały Paderewskiemu doktorat honoris causa. Są to Oxford (1920), Columbia – Nowy York (1922), Uniwersytet Południowej Kalifornii w Los Angeles (1923), Uniwersytet Poznański (1924), Glasgow (1925), Cambrigde (1926), Uniwersytet Warszawski (1926), Uniwersytet Lozański (1932) i Uniwersytet Nowojorski (1933). W Archiwum UJ przechowywana jest także korespondencja uczelni i jej profesorów z Paderewskim. Uniwersytet, w związku z zaliczeniem artysty do grona doktorów honoris causa, czuje się zobowiązany do kultywowania pamięci po tym wielkim Polaku. Nie tylko zresztą fakt uhonorowania artysty jest tu brany pod uwagę. Jest bowiem Paderewski dobrodziejem krakowskiej Alma Mater. W swoim testamencie przekazał swój majątek na rzecz Uniwersytetu (o sprawie testamentu więcej przy Collegium Paderevianum). Dokumentacja sprawy spadkowej prowadzonej przez Uniwersytet także znajduje się w zasobie Archiwum uczelni. Z kronikarskiego obowiązku wspomnieć także należy, że portret Paderewskiego zdobi gabinet rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego.
[15] Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Collegium Maius, ul. św. Anny 8–10
Budynek Collegium Maius jest najstarszym gmachem krakowskiej uczelni. Został on zakupiony na potrzeby uczelni już w XIV wieku. W gmachu tym mieściła się Biblioteka Jagiellońska, mieszkania profesorów. Na dziedzińcu Collegium Maius stał dawniej pomnik innego sławnego Polaka Mikołaja Kopernika (obecnie znajduje się na Plantach przed budynkiem Collegium Witkowskiego, mieszczącego Instytut Historii UJ). Niestety ze względu na ogromne zbiory Muzeum oraz szczupłość miejsca pamiątki związane z Paderewskim są udostępniane tylko przy wystawach okolicznościowych. Muzeum posiada kilka ciekawych eksponatów związanych z mistrzem, są to między innymi niema klawiatura do ćwiczeń, służąca artyście w czasie licznych podróży oraz zestaw waliz podróżnych. W 1960 r. po staraniach prof. Karola Estreichera z Berna w Szwajcarii zostały przekazane do Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego cenne pamiątki po artyście, jak fotografie, księga gości z autografami wybitnych znajomych odwiedzających państwa Paderewskich, serwety, makaty itp. Muzeum posiada także kosztowności należące do żony artysty – Heleny Paderewskiej.
[16] Katedra Wawelska, Muzeum Katedralne
Katedra wawelska to miejsce koronacji królów Polski od 1320 r. i pochówku prawie wszystkich władców od Władysława I Łokietka do Stanisława Leszczyńskiego. To także miejsce spoczynku członków rodzin królewskich, biskupów, w tym świętego Stanisława, wieszczy narodowych, wodzów, prezydenta RP i jego małżonki. Wraz z zamkiem oraz zabudowaniami stanowi najważniejsze miejsce narodowej pamięci. W Muzeum Katedralnym przechowywane są pamiątki po licznych uroczystościach patriotycznych, które miały miejsce na Wawelu. Są tu też wieńce i szarfy z opisywanych wcześniej uroczystości grunwaldzkich. W okresie powojennym, kiedy w Krakowie odsłaniano rekonstrukcję pomnika Grunwaldzkiego, w Katedrze Wawelskiej poza oficjalnymi uroczystościami odprawiona została msza św. w intencji Jadwigi i Władysława Jagiełły. Jej pomysłodawcą i celebransem był ówczesny metropolita krakowski ks. Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II, obecnie Święty Jan Paweł II. Także i w dzisiejszych czasach podczas uroczystości patriotycznych związanych z fundacją pomnika i osobą Paderewskiego świętujący odwiedzają to właśnie miejsce.
[17] Budynek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, ul. Piłsudskiego 27
Budynek Krakowskiego „Sokoła” został wybudowany tuż przy dawnej rogatce miejskiej i sąsiaduje z krakowskimi Błoniami. Zaprojektował go w 1889 r. w stylu neogotyku architekt krakowski Karol Knaus. W 1894 r. dobudowano ze strony zachodniej drugą część zaprojektowaną przez Teodora Talowskiego (eklektyzm). Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” powstało w 1885 r. z inicjatywy młodzieży uniwersyteckiej. Pierwszym prezesem nowo powstałego towarzystwa został znany komediopisarz, prozaik, poeta i publicysta Michał Bałucki. Celem towarzystwa było kultywowanie tradycji narodowo-patriotycznych przez fi zyczne i duchowe odrodzenie społeczeństwa. PTG „Sokół” było organizacją paramilitarną. W 1910 r. drugi dzień uroczystości grunwaldzkich był poświęcony sokolstwu polskiemu. Na Błoniach wybudowano estradę, z której znaczniejsi goście mogli obserwować pokazy sokołów, sokolic i zaproszonych przez nich gości. Dodać należy, iż Paderewski został członkiem honorowym Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”.
[18] Restauracja Hawełka, Pałac Spiski, Rynek Główny 34
Restauracja Hawełka wzięła swój początek od prowadzonego od 1876 r. przez Antoniego Hawełkę sklepu kolonialnego. Sklep ten mieścił się w Pałacu Pod Krzysztofory (kamienica sąsiadująca z Pałacem Spiskim). Przy sklepie istniało miejsce spotkań śniadaniowych (popularny wówczas tzw. „handelek śniadaniowy”), na które przychodzili profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego i gdzie odbywały się szopki satyryczne. Z czasem miejsce to przybrało formę restauracji, którą przeniesiono do sąsiedniego Pałacu Spiskiego (w 1913 r.). Obecnie istnieją w Pałacu Spiskim dwa lokale: Restauracja Hawełka i Restauracja Tetmajerowska. Szczególnie warta obejrzenia jest ta ostatnia, mieszcząca się na I piętrze Pałacu Spiskiego. Jej stylowe pomieszczenia zdobi fryz ilustrujący legendę o czarnoksiężniku Twardowskim (według Pani Twardowskiej A. Mickiewicza) autorstwa Włodzimierza Przerwy-Tetmajera. Pałac Spiski, będący jedną z ciekawszych kamienic położonych przy krakowskim Rynku, ma swoją historię. W obecnym kształcie powstał ok. poł XVIII w. z połączenia dwóch kamienic: Pałacu Spiskiego i kamienicy Szedlów. W końcu XVIII i na pocz. XIX wieku działał tu pierwszy krakowski teatr prowadzony przez Jacka Kluszewkiego. Następnie budynek przeznaczono pod siedzibę władz austriackich, po 1847 r. władz rządowych (Komisja Gubernialna i Rząd Krajowy). W Pałacu mieściły się także salon wystawowy Związku Artystów Polskim i sklep papierniczy znanego krakowskiego kupca Jana Franciszka Fischera. Ze słynnych gości, którzy odwiedzili Pałac Spiski, wymienić należy choćby króla polskiego Jana III Sobieskiego. Nazwa pałacu pochodzi od funkcji starosty spiskiego, którą dzierżyli w swych rękach właściciele pałacu – rodzina Lubomirskich. Znany i lubiany w Krakowie lokal Antoniego Hawełki gościł także w swoich progach Ignacego Jana Paderewskiego. Było to notabene w czasie pierwszej wizyty młodego i nieznanego jeszcze artysty w podwawelskim grodzie. 19 Plac św. Ducha Nazwa placu św. Ducha pochodzi od istniejącego tam do końca XIX wieku Szpitala Duchaków. Szpital ten mieszczący się w zabudowaniach średniowiecznych został wyburzony pod budowę nowego teatru miejskiego – Teatru im. Juliusza Słowackiego. W proteście po tym wydarzeniu Jan Matejko, gorący orędownik pozostawienia średniowiecznych budynków, oddał dyplom Honorowego Obywatela miasta Krakowa. Oprócz budynku teatru przy placu stoi także gotycki kościół św. Krzyża. Wewnątrz warto zobaczyć sklepienie palmowe nawy wsparte na centralnym fi larze symbolizującym biblijne Drzewo Życia i sklepienie sieciowe prezbiterium (XVI w.). Kościół dekorowany jest renesansową polichromią, przy której prace konserwatorskie wykonywali Stanisław Wyspiański i Antoni Tuch. W świątyni znajduje się też epitafium poświęcone Helenie Modrzejewskiej. Na placu św. Ducha 11 lipca 1910 r. w czasie uroczystości grunwaldzkich została otwarta dla szerokiej publiczności diorama grunwaldzka. Diorama to ówczesny sposób na przedstawienie wielkich obrazów – w tym wypadku rocznicowej bitwy grunwaldzkiej. Namalowana na przeźroczystej materii, podświetlona i oglądana w ciemności sprawiała wrażenie trójwymiarowego przedstawienia sławnej bitwy. Twórcami dioramy byli dwaj malarze Zygmunt Rozwadowski i Tadeusz Popiel – stworzyli oni bardzo sugestywne i równie mocno edukujące ówczesną publiczności przedstawienie historyczne. Dla dioramy wzniesiono na placu św. Ducha prowizoryczny drewniany budynek wg projektu architekta Maurycego Tlachmy. Budynek posiadał dwa wej224ścia, front z pylonami, całość ozdobiono kopiami banderia prutenorum oraz herbami krzyżackimi zdobytymi na Krzyżakach pod Grunwaldem. Budynek został rozebrany po uroczystościach grunwaldzkich, dziś nie ma po nim na placu św. Ducha żadnych śladów – pozostał tylko na archiwalnych fotografiach i planach.
[19] Plac św. Ducha
Nazwa placu św. Ducha pochodzi od istniejącego tam do końca XIX wieku Szpitala Duchaków. Szpital ten mieszczący się w zabudowaniach średniowiecznych został wyburzony pod budowę nowego teatru miejskiego – Teatru im. Juliusza Słowackiego. W proteście po tym wydarzeniu Jan Matejko, gorący orędownik pozostawienia średniowiecznych budynków oddał dyplom Honorowego Obywatela miasta Krakowa. Oprócz budynku teatru przy placu stoi także gotycki kościół św. Krzyża. Wewnątrz warto zobaczyć sklepienie palmowe nawy wsparte na centralnym filarze symbolizującym biblijne Drzewo Życia i sklepienie sieciowe prezbiterium (XVI w.). Kościół dekorowany jest renesansową polichromią, przy której prace konserwatorskie wykonywali Stanisław Wyspiański i Antoni Tuch. W światyni znajduje się też epitafium poświęcone Helenie Modrzejewskiej. Na placu św. Ducha 11 lipca 1910 r. w czasie uroczystości grunwaldzkich została otwarta dla szerokiej publiczności diorama grunwaldzka. Diorama to ówczesny sposób na przedstawienie wielkich obrazów – w tym wypadku rocznicowej bitwy grunwaldzkiej. Namalowana na przeźroczystej materii, podświetlona i oglądana w ciemności sprawiała wrażenie trójwymiarowego przedstawienia sławnej bitwy. Twórcami dioramy byli dwaj malarze Zygmunt Rozwadowski i Tadeusz Popiel – stworzyli oni bardzo sugestywne i równie mocno edukujące ówczesną publiczności przedstawienie historyczne. Dla dioramy wzniesiono na placu św. Ducha prowizoryczny drewniany budynek wg projektu architekta Maurycego Tlachmy. Budynek posiadał dwa wejścia, front z pylonami, całość ozdobiono kopiami banderia prutenorum oraz herbami krzyżackimi zdobytymi na Krzyżakach pod Grunwaldem. Budynek został rozebrany po uroczystościach grunwaldzkich, dziś nie ma po nim na placu św. Ducha żadnych śladów – pozostał tylko na archiwalnych fotografiach i planach.
[20] Collegium Paderevianum, al. Mickiewicza 9, oraz popiersie Ignacego Jana Paderewskiego stojące na dziedzińcu wewnętrznym
Budynek Collegium Paderevianum powstał w latach 60. XX wieku (1964) z funduszy pozostawionych w spadku dla Uniwersytetu Jagiellońskiego przez Ignacego Jana Paderewskiego. Projekt Collegium Paderevianum i wystrój jego wnętrz przygotowali Zbigniew Olszakowski przy współpracy z Józefem Gołąbem oraz Zbigniew Szpyrkowski (wnętrza). Budynek powstał z okazji jubileuszu 600-lecia Uniwersytetu Jagiellońskiego, w zamierzeniu miał być siedzibą władz administracyjnych uczelni, ale ostatecznie pomieścił Wydział Filologiczny UJ. Decyzję o jego rozbudowie podjęto w 2004 r. Uroczyste otwarcie nowej części nastąpiło 28 października 2015 r. Ignacy Paderewski już w 1930 r. w związku z zaplanowaną operacją sporządził testament, w którym znaczną część swojego majątku zapisał na rzecz Uniwersytetu Jagiellońskiego. Uczelnia oprócz konkretnych kwot otrzymała także prawa autorskie i tantiemy muzyczne, które tylko dożywotnio artysta zapisał swojej jedynej krewnej – siostrze Antoninie Wilkońskiej. W zapisie testamentowym czytamy o majątku artysty: Pieniądze te uważam za własność Narodu i dlatego proszę, by je przekazano Uniwersytetowi Jagiellońskiemu w Krakowie. Życzeniem jest moim, ażeby po wygaśnięciu dożywoci, a raczej w miarę ich wygasania, Wszechnica Jagiellońska w Krakowie ustanowiła coroczne nagrody dla młodzieńców, Polaków – chrześcijan, w wieku od lat 18 do 22, za wykazanie w drodze konkursu najlepszej znajomości języka polskiego. Artysta zmarł 29 czerwca 1941 r., jego siostra trzy miesiące później. Dopiero po wojnie rozpoczęto postępowanie spadkowe. Fundusze zostały jednak znacznie uszczuplone z uwagi na różnicę systemów politycznych
i finansowych oraz liczne niesnaski przy rozliczaniu spadku. Podkreślić trzeba, że okres powojenny nie sprzyjał kultywowaniu pamięci Ignacego Jana Paderewskiego. Ostatecznie Uniwersytet zagospodarował legat na różne sposoby – najtrwalszym i najbardziej widocznym z tych przedsięwziąć była budowa Collegium Paderevianum oraz zakup specjalistycznej aparatury naukowej dla wydziałów nauk ścisłych. Dodatkowo przeznaczono część pieniędzy na fundację pomnika Paderewskiego, który stanął przed Collegium Paderevianum w 1974 r. Autorem rzeźby stojącej na granitowym postumencie jest artysta Andrzej Pityński. Obecnie po zmianach architektonicznych i dobudowaniu drugiej części budynku pomnik został odrestaurowany i ustawiony na zielonym patio urządzonym pomiędzy oboma częściami kompleksu.
[21] Polska Akademia Umiejętności, ul. Sławkowska 17
Akademia Umiejętności została utworzona w 1872 r., uroczyście otwarta rok później w obecności cesarza Franciszka Józefa. Ta polska instytucja naukowa powstała na bazie istniejącego od 1815 r Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. W 1918 r. przekształcona została w Polską Akademię Umiejętności. Pierwszymi prezesami AU byli Józef Majer, Stanisław Tarnowski i Kazimierz Morawski, sekretarzami generalnymi zaś Józef Szujski, Stanisław Tarnowski i Stanisław Smolka. Członkami AU byli m.in. Aleksander Fredro, Jan Karłowicz, Lucjan Rydel, Tadeusz Stryjeński, Aleksander Brückner. W 1948 r. władze powołały konkurencyjną Polską Akademię Nauk, przekazując jej zbiory i majątek PAU. Reaktywacja działalności PAU nastąpiła dopiero po 1989 r. W 1919 r. oprócz uzyskania tytułu doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Ignacego Jana Paderewskiego uhonorowała także krakowska Akademia Umiejętności. Artysta otrzymał nagrodę Fundacji im. Erazma i Anny Jerzmanowskich. Erazm Józef Jerzmanowski był powstańcem styczniowym, działaczem społecznym
i filantropem, właścicielem ogromnego majątku, posiadaczem trzeciej co do wielkości fortuny
w Stanach Zjednoczonych. Nazywany był też „polskim Noblem”. W roku 1873 wyjechał do USA, gdzie zajmował się sprawami gazyfikacji i produkcji karbidu, m.in. opatentował 17 wynalazków w dziedzinie gazownictwa. Ustanowił fundację, kierowaną przez Akademię Umiejętności, która przyznawać miała nagrody katolikom narodowości polskiej, najlepiej urodzonym w granicach przedrozbiorowej Polski, przez swoją działalność artystyczną, naukową lub społeczną przynoszącym pożytek krajowi. Wspomnieć trzeba, że Paderewski był przedstawiany do nagrody Jerzmanowskich dwukrotnie: w 1916 i 1919 r. W 1916 r. przegrał rywalizację z późniejszym laureatem literackiej Nagrody Nobla, autorem Chłopów, pisarzem Władysławem Reymontem. Innymi sławnymi laureatami nagród tej fundacji są m.in.: Jan Kasprowicz, Adam Stefan Sapieha, Henryk Sienkiewicz, Benedykt Dybowski, Oswald Balzer, Jerzy Nowosielski, Krzysztof Penderecki.
[22] Ogród Strzelecki, pomnik Ignacego J. Paderewskiego, ul. Lubicz 16
Park miejski w Krakowie wielkości 1,4 ha podarowany krakowskiemu Bractwu Kurkowemu przez jednego z jego członków Józefa Loiusa w 1836 r. Obszar zamknięty jest ulicami Rakowicką, Topolową, Bosacką i Lubicz na przedmieściu Wesoła. Urządzono tutaj strzelnicę i zbudowano pałacyk w stylu neogotyckim z basztą widokową według projektu Tadeusza Majewskiego. Strzelnicę uroczyście otwarto 15 października 1837 r. Park służył także jako miejsce koncertów orkiestr wojskowych. W parku postawiono także liczne pomniki: Jana III Sobieskiego (1883), Zygmunta Augusta (1883) – oba projektu Walerego Gadomskiego, wykonane przez Michała Korpala; Wincentego Bogdanowskiego (1997), Jana Pawła II (2000), I.J. Paderewskiego (2010), Józefa Louisa (2014), Odsieczy Wiedeńskiej (2016) – autorstwa prof. Czesława Dźwigaja. Ignacy Jan Paderewski w 1910 r. został honorowym członkiem krakowskiego Bractwa Kurkowego. Dopiero jednak w 2010 r., na 100-lecie fundacji pomnika Grunwaldzkiego, 600-lecie bitwy pod Grunwaldem, 600-lecie Krakowskiej Kongregacji Kupieckiej i 150-lecie urodzin kompozytora Bracia Kurkowi postawili artyście pomnik. Monument przedstawia Paderewskiego w trakcie gry, na cokole widnieje napis: IGNACY JAN PADEREWSKI ARTYSTA-MĄŻ STANU 1860–1941 oraz pięciolinia z początkowymi taktami i słowami pieśni Hej, Orle Biały. Pieśń ta to hymn bojowy skomponowany przez Paderewskiego do słów własnych. Powstał w Chicago na cześć ochotników do powstającej Armii Polskiej we Francji w 1917 r. U podstawy pomnika znajduje się niewielka plakietka z symbolem Bractwa – Srebrnym Kurem. Pomnik ufundował Marszałek Bractwa Kurkowskiego Józef Hojda, poświęcił kapelan Bractwa ks. infułat Jerzy Bryła. Pomnik odsłonięto 17 lipca 2010 roku. Odsłonięcia dokonali Prezydent Miasta prof. Jacek Majchrowski i starszy Bractwa Leszek Gołda.
[23] Pomnik Ignacego J. Paderewskiego, Park Jordana
Początki Parku dr. Henryka Jordana sięgają 1888 r., kiedy to wybitny lekarz – propagator higieny i wychowania fizycznego ustanowił fundację dla założenia pierwszego na ziemiach polskich publicznego ogrodu dla gier i zabaw ruchowych. Od jego nazwiska ogrody takie zwano ogródkami jordanowskimi. Projekt krakowskiego ogrodu wykonał Bolesław Malecki. Dr Henryk Jordan zobowiązał się własnym sumptem ozdobić park 40 popiersiami zasłużonych Polaków. W Galerii Wielkich Polaków stanęli m.in. Jan Kochanowski, Tadeusz Rejtan, Tadeusz Kościuszko, Jan Długosz, Piotr Skarga, Mikołaj Kopernik, Adam Mickiewicz. Dodatkowo 21 czerwca 1914 r. w Parku Jordana stanęło popiersie samego dr. Jordana autorstwa rzeźbiarza Jana Szczepkowskiego. W czasie okupacji pomniki przeznaczono do zniszczenia, ostatecznie przetrwało do dziś tylko 26 z nich. W 1998 r. na 110. rocznicę utworzenia Parku podjęto inicjatywę uzupełnienia parkowej galerii wielkimi postaciami XX wieku. Pomnik Ignacego Jana Paderewskiego odsłonięto 11 listopada 2003 r. Autorem rzeźby jest Piotr Ochelski. Odsłonięcie pomnika stało się częścią obchodów Święta Niepodległości w roku 2003. Obchodom towarzyszyły wystawy Ignacy Jan Paderewski – artysta, polityk, patriota i Marszałek Józef Piłsudski w fotografi i, urządzone w salach kawiarni Jordanówka, usytuowanej przy głównym wejściu do parku.
[24] Zespół klasztorny oo. cystersów w Mogile, ul. Klasztorna 11
W roku 1222 biskup krakowski Iwo Odrowąż podjął decyzję o budowie klasztoru oo. cystersów w Mogile – wtedy wiosce położonej kilkanaście kilometrów na wschód od Krakowa. Kościół wybudowano w stylach romańskim i gotyckim. Zachowały się prezbiterium, transept, dwie kaplice św. Bernarda oraz świętych Roberta Albertyka i Stefana. Stalle – miejsce modlitw wspólnoty, wykonane są w okresie późniejszym – w baroku. Polichromia nawy głównej oraz bocznych pochodzi z 1918 roku, natomiast freski z prezbiterium oraz transeptu są renesansowe. Los nie oszczędził kościoła. Najazdy hord tatarskich, wojska szwedzkiego, liczne pożary niszczyły świątynię, ale zawsze była odbudowywana. W kościele w Mogile znajduje się łaskami słynący wizerunek Chrystusa Ukrzyżowanego. Już w 1246 roku za łaskę uzdrowienia wota dziękczynne złożył biskup Jan Prandota. Do Boga modlili się tutaj polscy królowie i przyszli święci, jak Karol Wojtyła, Adam Chmielowski, bł. Aniela Salawa, rycerze, żołnierze i tłumy wiernych. 3 września 1896 roku Paderewski przyjechał do Krakowa po kolejnym tournée w Stanach Zjednoczonych. Brał udział w uroczystościach ślubnych swojego przyjaciela Józefa Adamowskiego i Antoniny Szumowskiej. Nabożeństwo w intencji młodej pary odprawione zostało w kościele w Mogile, wtedy znajdującej się pod Krakowem, 3 września 1896 r., dwa dni po ślubie, który miał miejsce w Warszawie. Przyjęcie zorganizowano w Hotelu Saskim. 24 Iwona Fischer – tekst oraz materiał ikonograficzny szlaku Śladami Ignacego Paderewskiego w Krakowie
Tekst Pani Iwona Fischer:
z publikacji: Rola Krakowa w odzyskaniu niepodległości. Znaczenie Rady Regencyjnej w uformowaniu ustroju państwa polskiego, [opr. red. Mariusz Jabłoński}, Kraków 2017
fot. Mariusz Jabłoński , o ile nie zaznaczono inaczej
