Jadwiga Andegaweńska była córką Ludwika I króla Węgier i Polski oraz Elżbiety Bośniaczki. Dziadkami ze strony ojca byli król Węgier Karol Robert oraz królowa Węgier Elżbieta córka polskiego władcy Władysława Łokietka, zaś ze strony matki Stefan II Kotromanić ban Bośni oraz Elżbieta księżna kujawska. W żyłach królowej Jadwigi płynęła więc krew węgierska, polska
i bośniacka. Urodziła się prawdopodobnie 18 lutego 1374 roku bądź w zamku wyszehradzkim bądź budzińskim. Miała dwie starsze siostry Katarzynę Andegaweńską i Marię Andegaweńską. Na mocy przywileju koszyckiego z 1374 roku Ludwik I miał zagwarantowane przez polską szlachtę prawo obsadzenia jednej ze swoich córek na tronie polskim. Pierwotnie to Katarzyna miała go objąć, ale z planów nic nie wyszło, zmarła bowiem mając 8 lat. Wtedy jej miejsce zajęła druga w kolejności Maria. Jednak po śmierci Ludwika I matka nakazała Marię koronować na władczynię Królestwa Węgier. Wobec tego na wawelskim dworze oczekiwano na przybycie ostatniej córki – Jadwigi. Przybyła tam 13 października 1384 roku a już 16 października została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzentę. W imieniu małoletniej królowej faktyczne rządy sprawowali małopolscy możni. W sierpniu 1385 roku polscy posłowie zawarli w Krewie układ z księciem litewskim Jagiełłą. Według jego postanowień Jagiełło zgadzał się przyjąć chrzest, poślubić Jadwigę i zwrócić wszystkie ziemie należące do Polski oraz wypuścić Polaków zabranych do niewoli podczas wojen. W zamian miał otrzymać polski tron. Królowa Jadwiga była zaręczona z Wilhelmem Habsburgiem, jednak pod wpływem polskich możnych zrezygnowała z małżeństwa z nim i wyszła za mąż za Jagiełłę. 15 lutego 1386 roku Jagiełło przyjął chrzest i imię Władysław, 18 lutego poślubił Jadwigę, a 4 marca został koronowany na króla Polski. Do 1399 roku, w którym zmarła Jadwiga, w Królestwie Polskim miały miejsce rządy dwojga równoprawnych władców.
Dzięki zawarciu małżeństwa z Jagiełłą, królowej Jadwidze przypadła rola niebatelna, taka sama jak w przypadku księżnej czeskiej Dobrawy i księcia Polan Mieszka I. Wprowadziła wraz z mężem chrześcijaństwo na teren Wielkiego Księstwa Litewskiego. Należy jednak pamiętać, że obejmowało to księstwo swoją władzą olbrzymi obszar z odległymi księstwami ruskimi, które były chrystianizowane od 988 roku, od czasów kniazia Rusi Kijowskiej Włodzimierza I Wielkiego. Chrzest Litwy dotyczył przede wszystkim terenów rdzennej Litwy, ale i w tym miejscu należy wspomnieć krótki epizod katolicyzmu, który przyjął wcześniej władca Litwy Mendog. Sprawował rządy najpierw jako Wielki Książę Litewski od 1238 do 1253 a następnie jako król Litwy od 1253 do 1263 roku. Po jego śmierci nastąpił powrót Litwinów do wierzeń pogańskich. Warto wspomnieć oddziaływanie cerkwi prawosławnej, szczególnie za sprawą księżnej Julianny, matki Jagiełly, której synowie Skirgiełło, Korybut Dymitr, Lingwen przyjęli prawosławie.
Chrzest Litwy
Jadwiga i Władysław stanęli więc przed trudnym zadaniem przekonania możnych i reszty ludu do przyjęcia katolicyzmu. Po jego przyjęciu Litwini podobnie jak Polacy 400 lat wczesniej znaleźli się w zachodnio-chrześcijańskiej cywilizacji. Jak zapisał Jan Długosz: „Rok Pański 1387. […] Władysław król Polski, postanowiwszy naród litewski, tak jako się był w umowie z Polakami i królową Jadwigą zobowiązał, z pogaństwa i ciemnoty bałwochwalczej wywieść i nawrócić do prawej wiary chrześciańskiej, nad wszystko pragnący wzrostu i rozszerzenia tejże wiary, w towarzystwie Bodzanty arcybiskupa gnieźnieńskiego, i wielu innych z Królestwa Polskiego mężów duchownych, pobożnym i przykładnym życiem celujących […] A nie przestając na pomocy rzeczonych kapłanów, wziął z sobą Jadwigę królową, aby nową ojczyznę swoją, nowy kraj i naród swego małżonka poznała, tudzież Ziemowita i Jana książąt Mazowieckich, Konrada książęcia Oleśnickiego, Bartosza z Wissemburga wojewodę Poznańskiego, Krystyna z Koziegłów Sądeckiego, Mikołaja z Ossolina Wiślickiego kasztelanów, Zaklikę z Międzygórza kanclerza, Mikołaja z Moskorzowa podkanclerzego królestwa Polskiego, Włodka z Charbinowic cześnika, Spytka z Tarnowa podkomorzego, Tomka podczaszego Krakowskiego, i wielu innych panów Polskich i rycerzy. Przybywszy do Litwy, złożył w dzień popielcowy zjazd walny w Wilnie, na który gdy z rozkazu króla zebrali się bracia królewscy, Skirgiełło Trocki, Witołd Grodzieński, Włodzimierz Kijowski, Korybut Nowogrodzki, książęta, i znaczna liczba rycerzy i ludu, Władysław król Polski, z pomocą chrześciańskich książąt, którzy wraz z nim przybyli, pracował nad szlachtą i ludem, aby porzuciwszy fałszywych bogów, dotychczas w ślepocie pogańskiej wyznawanych, skłonili się do uznania i czci jednego prawdziwego Boga, i przyjęcia jego prawej chrześciańskiej religii. A gdy temu sprzeciwiali się barbarzyńscy Litwini, utrzymując, że bezbożnością było, wbrew obyczajom i przekazanej wierze przodków, porzucać własne bóstwa (były zaś te u nich celniejsze: ogień, który uważali za wieczysty, a którego strzegli kapłani, dzień i noc przykładając drzewa do ogniska; gaje uważane za święte; tudzież węże i żmije, w których według ich mniemania zamieszkały bóstwa): Władysław król kazał ów ogień miany za wieczysty, w Wilnie główném mieście i stolicy Litwy utrzymywany, a strzeżony przez kapłana w ich języku zwanego Znicz, który modlącym się i żądającym przepowiedzi rzeczy przyszłych fałszywe ogłaszał wyrocznie (jakoby od bóstwa mu zwierzone), i ciągłym drzewa przykładaniem podsycany, wobec przytomnych pogan zagasić, a świątynię i ołtarz, na którym czyniono mu ofiary, zburzyć; nadto gaje i ogrody uważane za święte powycinać; węże i żmije, które po domach nawet jakoby bóstwa domowe żywiono i czczono, pozabijać: przyczém barbarzyńcy płacze tylko i gorzkie rozwodzili żale nad upadkiem i zelżeniem tych fałszywych bożyszcz, nie śmiejąc sarkać przeciw króla nakazom. Po zburzeniu i zniszczeczeniu bóstw pogańskich, gdy Litwini poznali naocznie ich fałszywość, którą się dotychczas łudzili, ulegli wreszcie i z pokorą skłonili się do przyjęcia wiary chrześciańskiej, wyrzekając się dawnych błędów. W dniach kilkunastu wyuczeni od kapłanów Polskich, a więcej jeszcze od króla Władysława, który umiał ich język, i którego chętniej słuchali, głównych zasad religii do wierzenia podanych, czyli artykułów wiary, składu Apostolskiego i modlitwy Pańskiej, przystępowali do świętego polania; a Władysław król pobożny rozdawał prostemu ludowi odzież, koszule, i nowe ubranie z sukna przywiezionego na to z Polski. Ta przezorna szczodrota i łaskawość królewska sprawiła, że gdy o niej rozgłosiły się wieści, lud ciemny a przytém chudobny dla samego uzyskania wełnianej odzieży hurmem zewsząd się zbiegał do przyjęcia chrztu świętego. A ponieważ wielką byłoby pracą każdego z nowych wyznawców chrzcić z osobna, przeto gromadzący się lud mnogi obojej płci Litwinów z rozkazu króla dzielono na gminy i gromady, i każdej gromadzie, a w szczególności każdemu do tej gromady należącemu, nadawano jedno z imion w chrześciaństwie używanych, w miejsce dawnych pogańskich; i tak, pierwszej gromadzie dano imię Piotra, drugiej Pawła, trzeciej Jana, czwartej Jakóba, piątej Stanisława, i t. d. Kobietom zaś, które także tworzyły osobne gromady, stosowne nadawano imiona, Katarzyny, Małgorzaty, Doroty i t. p. ile było takowych gromad nowo chrzczonych. Szlachcie atoli i starszym w narodzie udzielano chrzest święty z osobna: zjeżdżali się oni tym celem do Wilna z żonami, dziećmi i rodzinami swemi, kwapiąc się do przyjęcia chrztu i poznania zasad wiary chrześciańskiej. Za co wszystko papież Urban VI oddał należną pochwałę prawowiernemu królowi w wydaném Breve Apostolskiém, którego osnowa jest taka: „Urban biskup, sługa sług Bożych. Najmilszemu w Chrystusie synowi, Władysławowi, Dostojnemu królowi Polskiemu, pozdrowienie i Apostolskie błogosławieństwo. Cieszymy się w Panu, Synu najmilszy, i radujemy w sercu naszém ojcowskiém z tak pożytecznego kościołowi synaradujemy się, mówię, i wielką uczuwamy pociechę, że Oświeciciel wszystkich narodów, światło jasności wiekuistej, spuścić raczył do serca twego i serc twoich wiernych promień swojej łaski w błogosławiącym darze chrztu świętego.“ (Jan Długosz, „Dziejów Polskich ksiąg dwanaście“ t. III,
księga X, Kraków 1868, s. 438-440)
Odzyskanie księstwa Halickiego dla Korony Polskiej
Inną zasługą królowej Jadwigi było odzyskanie dla Królestwa Polskiego Rusi Halicko-Wołyńskiej. Walki o sukcesję po władcy tego księstwa Jerzym II Bolesławie Trojdenowiczu rozpoczęła się między Królestwem Polskim a Wielkim Księstwem Litewskim w 1340 roku. Do konfliktu weszło również Królestwo Węgier. Wojna toczyła się etapami najpierw w latach 1340-1345, potem 1349-1353,
w roku 1366, w latach 1370-1377 kiedy to ojciec Jadwigi osadził węgierskich starostów w miastach. Ostatnie lata konfliktu to 1387 kiedy to królowa Jadwiga podjeła wyprawę wojenną na Ruś oraz 1392 kiedy tereny zostały podzielone między Koronę do której trafiła ziemia halicka oraz Wielkie Księstwo Litewskie które otrzymało ziemię wołyńską. Do tych terenów rościł sobie prawo jako król węgierski Zygmunt Luksemburski, jednak w 1397 roku zrezygnował z nich.
Odnowienie uczelni krakowskiej
Królowa Jadwiga zdając sobie sprawę z roli jaką pełni uniwersytet postanowiła odnowić fundację akademicką Kazimierza Wielkiego z 1366 oraz uzyskała w 1397 roku od papieża Bonifacego IX zgodę na fundację wydziału teologicznego, który dawał możliwość uznania uczelni według ówczesnych kryteriów za pełnoprawną. Królowa przeznaczyła także własne środki na jej rozwój. Fundowała kościoły doposażała klasztory, opiekowała się szpitalami oraz wspierała ubogich.
Śmierć królowej i jej córki
22 czerwca 1399 roku królowa urodziła córkę Elżbietę Bonifację. Z nieznanych powodów dziewczynka zmarła 13 lipca 1399 roku a jej matka cztery dni później 17 lipca. Obie zostały pochowane w jednym grobie, co było życzeniem królowej. Śmierć władczyni przyjęto z ogromym żalem. Określenia jakimi obdarzyli jej współcześni wskazują na liczne zalety: „Zmarła dziś w południe Najjasniejsza Pani Jadwiga królowa Polski i dziedziczka Węgier, niestrudzona szerzycielka chwały Bożej, obrończyni Kościoła, sługa sprawiedliwości, wzór wszelkich cnót, pokorna i łaskawa matka sierot, której podobnego człowieka z rodu królewskiego nie widziano na całym obszarze świata“. (Kalendarz krakowski, notatka wikariusza katedralnego, w: Monumenta Poloniae Historica, Lwów- Kraków 1883, s. 926)
Droga na ołtarze
Starania o wyniesienie na ołtarze rozpoczął w 1426 roku arcybiskup gnieźnieński Wojciech Jastrzębiec. Po ponad pięciuset latach kardynał Adam Stefan Sapieha podjął w 1949 roku podobne zabiegi, jednak nie znalazły one posłuchu w Stolicy Apostolskiej. Dopiero w czasach sprawowania urzędu przez papieża Jana Pawła II królowa Jadwiga została beatyfikowana w Rzymie 31 maja 1979 roku, a kanonizowana w Krakowie 8 czerwca 1997 roku także przez papieża Polaka podczas mszy świętej na Błoniach. Wtedy też została ogłoszona patronką Polaków i apostołką Litwy. Dzień w którym obchodzi się święto królowej Jadwigi ustalony został na 8 czerwca, nie zaś na 17 lipca na dzień śmierci władczyni. Data ta odnosi się do terminiu mszy świętej kanonizacyjnej.
Tytulatura królowej i jej herb
1. Jadwiga z Bożej łaski królowa Polski, a także pani i dziedziczka ziem krakowskiej, sandomierskiej, sieradzkiej, łęczyckiej, kujawskiej i pomorskiej 2. Królowa Polski oraz najwyższa księżna Litwy i dziedziczka Rusi 3. Dziedziczka Wegier
Na pieczęci herbowej królowej Jadwigi można odnaleźć dwie tarcze heraldyczne. Na pierwszej znajduje się orzeł piastowski, który został symbolem państwa polskiego w czasie panowania króla Przemysła II. Jako znak dynastyczny towarzyszył orzeł Piastom dużo wcześniej. Królowa Jadwiga wybrała go nie tylko jako władczyni Polski, ale również jako mająca w części pochodzenie piastowskie.
Na drugiej tarczy drugiej tarczy dwupolowej znajdują się pasy dynastii Arpadów oraz lilie Andegawenów. Według XVI-wiecznej interpretacji srebrne pasy oznaczają cztery rzeki Węgier: Dunaj, Cisę, Drawę oraz Sawę. Lilie andegaweńskie swój rodowód mają we Francji. Po raz pierwszy błękitną tarczę z gęsto rozmieszczonymi niewielkimi, złotymi liliami (azur seme-de-lys or) użył król Francji Ludwik VII Młody z dynastii Kapetyngów. Od czasów króla Karola V Mądrego, dokładnie od 1376 roku, symbolem Francji stała się niebieska tarcza herbowa z trzema złotymi liliami, które miały symbolizować Trójcę Świętą. Herb azur seme-de-lys or na Węgry trafił wraz z Andegawenami, boczną dynastią Kapetyngów. Nazwa dynastii pochodzi od Andegawenii – terytorium w zachodniej Francji położone nad dolną Loarą. Historia związku Andegawenów z Węgrami sięga czasów Karola II Kulawego (1254–1309), króla Sycylii i Albanii, hrabiego Andegawenii (wnuka króla Francji Ludwika VIII Lwa), który ożenił się z Marią Węgierską, córką władcy Węgier Stefana V. Ze związku tego narodził się Karol Martel, który posiadał godność tytularnego władcy Węgier w latach 1290–1295. Jednak dopiero jego syn Karol Robert I został faktycznym monarchą Węgier i dał początek królewskiej dynastii Andegawenów na Węgrzech.
Opracowanie Mariusz Jabłoński
