{"id":9701,"date":"2019-03-04T10:17:50","date_gmt":"2019-03-04T09:17:50","guid":{"rendered":"http:\/\/patriotycznykrakow.pl\/?p=9701"},"modified":"2020-05-29T11:34:54","modified_gmt":"2020-05-29T09:34:54","slug":"malopolscy-bohaterowie-wrzesnia-1939-jozef-krzywda-polkowski-1888-1981","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/2019\/03\/04\/malopolscy-bohaterowie-wrzesnia-1939-jozef-krzywda-polkowski-1888-1981\/","title":{"rendered":"Ma\u0142opolscy Bohaterowie Wrze\u015bnia 1939. J\u00f3zef Krzywda-Polkowski (1888-1981)"},"content":{"rendered":"

W 2019 roku przypada 80. rocznica kampanii wrze\u015bniowej. Przez dwana\u015bcie miesi\u0119cy b\u0119dziemy prezentowa\u0107 ludzi zwi\u0105zanych z naszym regionem, kt\u00f3rzy odznaczyli si\u0119 podczas tych tragicznych dla Polski dni.<\/p>\n

Przez najbli\u017cszy rok Oddzia\u0142 IPN w Krakowie wsp\u00f3lnie z \u201eGazet\u0105 Krakowsk\u0105\u201d b\u0119dzie prezentowa\u0142 raz w miesi\u0105cu sylwetk\u0119 Ma\u0142opolskiego Bohatera Wrze\u015bnia 1939. Wybieramy ludzi zwi\u0105zanych z naszym regionem, kt\u00f3rzy szczeg\u00f3lnie odznaczyli si\u0119 w tych tragicznych dla Polski chwilach. Bohaterem stycznia by\u0142 Stanis\u0142aw Biela\u0144ski, \u017co\u0142nierz Wrze\u015bnia \u201839, bohater bitwy nad Dunajcem. W lutym przypomnieli\u015bmy R\u00f3\u017c\u0119 \u0141ubie\u0144sk\u0105, ofiarn\u0105 dzia\u0142aczk\u0119 spo\u0142eczn\u0105. W marcu przedstawiamy J\u00f3zefa Krzywd\u0119-Polkowskiego, kt\u00f3ry w czasie wrze\u015bniowego zam\u0119tu ocali\u0142 narodowe skarby z Zamku Kr\u00f3lewskiego na Wawelu.<\/p>\n

Architekt \u2013 \u017co\u0142nierz<\/strong><\/em><\/p>\n

J\u00f3zef Krzywda-Polkowski by\u0142 jedn\u0105 z dw\u00f3ch najwa\u017cniejszych os\u00f3b, obok kustosza Pa\u0144stwowych Zbior\u00f3w na Wawelu Stanis\u0142awa \u015awierz-Zeleskiego, kt\u00f3rym zawdzi\u0119czamy ocalenie we wrze\u015bniu 1939 r. bezcennych skarb\u00f3w wawelskich ze szczerbcem i arrasami Zygmunta Augusta na czele, przed zrabowaniem ich przez niemieckich naje\u017ad\u017ac\u00f3w.<\/p>\n

\"\"
J\u00f3zef Krzywda-Polkowski. Zdj\u0119cie z jego ksi\u0105\u017cki pt. \u201eZ Wawelu do Kanady. Wspomnienia\u200b, opracowa\u0142, wst\u0119pem, przypisami i pos\u0142owiem opatrzy\u0142 Bogdan Grzelo\u0144ski” P\u0142ock 2001<\/em><\/figcaption><\/figure>\n

Urodzi\u0142 si\u0119 w 1888 r. w P\u0142ocku jako poddany cara. Zawodu architekta-kre\u015blarza uczy\u0142 si\u0119 pocz\u0105tkowo w szkole technicznej w Warszawie, potem pracowa\u0142 w Smole\u0144sku, a nast\u0119pnie uczy\u0142 si\u0119 i studiowa\u0142 w Moskwie \u2013 najpierw w Szkole Przemys\u0142u Artystycznego, p\u00f3\u017aniej w Akademii Malarstwa, Architektury i Rze\u017aby. Tytu\u0142 architekta uzyska\u0142 w 1911 r.<\/p>\n

W czasie I wojny \u015bwiatowej zosta\u0142 wcielony do armii carskiej. Po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci w 1918 r., gdy \u201ewybuch\u0142a Polska\u201d, wst\u0105pi\u0142 do armii i walczy\u0142 w wojnie polsko-bolszewickiej. Jako osoba bardzo wierz\u0105ca uwa\u017ca\u0142, \u017ce tylko dzi\u0119ki Bo\u017cej opatrzno\u015bci prze\u017cy\u0142 czasy wojenne, zw\u0142aszcza lata 1914-1918.<\/p>\n

W 1924 r. rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 pod kierunkiem prof. Adolfa Szyszko-Bohusza przy restauracji Zamku Kr\u00f3lewskiego na Wawelu i tu zasta\u0142 go wybuch II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n

Uratowa\u0107 skarby Narodowe<\/strong><\/em><\/p>\n

Trzeba przyzna\u0107, \u017ce w\u0142adze pa\u0144stwowe nie zadba\u0142y o to, by dostatecznie przygotowa\u0107 i zaplanowa\u0107 ewakuacj\u0119 Pa\u0144stwowych Zbior\u00f3w Sztuki z Wawelu. Mo\u017cna nawet powiedzie\u0107, i\u017c nie interesowano si\u0119 tym zagadnieniem. Jednak kiedy na wiosn\u0119 1939 r. gwa\u0142towanie zacz\u0119\u0142o rosn\u0105\u0107 napi\u0119cie mi\u0119dzy Polsk\u0105 a Niemcami, Krzywd\u0119-Polkowskiego skierowano na trzymiesi\u0119czny kurs inspektor\u00f3w obrony przeciwlotniczej biernej. Mianowano go komendantem obrony przeciwlotniczej Wawelu i otoczenia.<\/p>\n

\"\"
Szczerbiec, miecz koronacyjny polskich kr\u00f3l\u00f3w<\/em><\/figcaption><\/figure>\n

W miar\u0119 swoich mo\u017cliwo\u015bci zabezpiecza\u0142 wzg\u00f3rze wawelskie, m.in. organizuj\u0105c pod wschodnim skrzyd\u0142em zamku schron oraz posterunek obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej. Przewidywa\u0142, \u017ce konieczna mo\u017ce si\u0119 okaza\u0107 ewakuacja skarb\u00f3w narodowych. Bez specjalnych polece\u0144 od w\u0142adz zwierzchnich nakaza\u0142 zakupi\u0107 specjalne skrzynie zrobione z cynkowej blachy na siod\u0142a i rz\u0119dy, siedem cylindrycznych futera\u0142\u00f3w na arrasy i gobeliny, specjalne walce na chor\u0105gwie oraz skrzynki na precjoza ze skarbca (puchary, regalia, wyroby z\u0142otnicze, zabytkow\u0105 bro\u0144). W sumie by\u0142o to 229 obiekt\u00f3w. Wszelkie z tym zwi\u0105zane prace zako\u0144czy\u0142 na miesi\u0105c przed wybuchem wojny. W\u0142adze w Warszawie nie by\u0142y zbytnio zadowolone, \u017ce wydano 2500 z\u0142, ale jak si\u0119 wkr\u00f3tce okaza\u0142o, bez tych przygotowa\u0107, szybka ewakuacja skarb\u00f3w nie by\u0142aby mo\u017cliwa. Wawelskie precjoza podzieli\u0142yby zapewne los wielu innych pami\u0105tek i skarb\u00f3w narodowych zagrabionych przez okupant\u00f3w.<\/p>\n

Wrze\u015bniowa odyseja<\/strong><\/em><\/p>\n

1 wrze\u015bnia 1939 r. Niemcy nie bombardowali Wawelu. Szybko okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce Krak\u00f3w b\u0119dzie przez nich zaj\u0119ty w bardzo kr\u00f3tkim czasie. Ju\u017c 6 wrze\u015bnia o godz. 13 weszli na zamek i od razu szukali skarb\u00f3w, kt\u00f3rych nie znale\u017ali. Powetowali sobie to, \u0142upi\u0105c pozostawione m.in. XVII-wieczne gobeliny oraz cenne kielichy liturgiczne.<\/p>\n

Tymczasem przed nadej\u015bciem Niemc\u00f3w najcenniejsze polskie skarby spakowano. Nie istnia\u0142 jednak plan ich ewakuacji. Rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 gor\u0105czkowe poszukiwania \u015brodka lokomocji, kt\u00f3rym mo\u017cna by przewie\u017a\u0107 wszystko w bezpieczne miejsce. Na wojew\u00f3dztwo nie mo\u017cna ju\u017c by\u0142o liczy\u0107. Wojewoda J\u00f3zef Tymi\u0144ski opu\u015bci\u0142 Krak\u00f3w w nocy z 2 na 3 wrze\u015bnia. To samo zrobi\u0142 komisaryczny prezydent miasta dr Boles\u0142aw Czuchajowski. Pozosta\u0142 jednak jego zast\u0119pca dr Stanis\u0142aw Klimecki.<\/p>\n

Cennego wawelskiego \u0142adunku nie uda\u0142o si\u0119 wywie\u017a\u0107 samochodami ani drog\u0105 kolejow\u0105. Zbawienna okaza\u0142a si\u0119 Wis\u0142a. Uda\u0142o si\u0119 zdoby\u0107 w\u0119glark\u0119, kt\u00f3ra sta\u0142a na przystani w Podg\u00f3rzu. Za pomoc\u0105 traktorka z ma\u0142\u0105 przyczepk\u0105 przewieziono tam wszystkie ewakuowane rzeczy, a Polkowski zosta\u0142 komendantem transportu. W ko\u0144cu wyruszono w niebezpieczn\u0105 i nieznan\u0105 podr\u00f3\u017c w d\u00f3\u0142 Wis\u0142y, jak si\u0119 p\u00f3\u017aniej oka\u017ce, do Kazimierza Dolnego. Na galarze w\u0119glowym w sumie znajdowa\u0142y si\u0119 a\u017c 82 osoby, w tym dzieci pracownik\u00f3w zamku.<\/p>\n

Polkowski, skromny cz\u0142owiek, tak pisa\u0142 w swoim pami\u0119tniku: uratowanie zbior\u00f3w przed Niemcami jest zas\u0142ug\u0105 jedynie dw\u00f3ch os\u00f3b: galarowego Franciszka Misi z jego pomocnikiem 15-letnim ch\u0142opcem, kt\u00f3rego nazwisko by\u0142o Nowak Antoni, oraz zas\u0142ug\u0105 naczelnika poczty w Kazimierzu nad Wis\u0142\u0105 [Leopolda Pisza]. Galarowy by\u0142 bardzo zm\u0119czony i pocz\u0105tkowo nie chcia\u0142 p\u0142yn\u0105\u0107, ale gdy us\u0142ysza\u0142 co b\u0119dzie wi\u00f3z\u0142, powiedzia\u0142: Anto\u015b! Wy\u015bpimy si\u0119 na tamtym \u015bwiecie, a skarb\u00f3w wawelskich Szwabom nie oddamy.<\/p>\n

8 wrze\u015bnia uda\u0142o si\u0119 dotrze\u0107 do Kazimierza Dolnego nad Wis\u0142\u0105, gdzie postanowiono, \u017ce d\u0142u\u017cej p\u0142yn\u0105\u0107 nie mo\u017cna i trzeba szuka\u0107 drogi l\u0105dowej. Na szcz\u0119\u015bcie dla konwoju w mie\u015bcie pozostawa\u0142 jeszcze wspomniany naczelnik poczty Pisz, kt\u00f3ry nie pos\u0142ucha\u0142 rozkazu o ewakuacji i ci\u0105gle pr\u00f3bowa\u0142 naprawia\u0107 zrywane po\u0142\u0105czenia telefoniczne. To on zorganizowa\u0142 ch\u0142opskie furmanki, na kt\u00f3re przerzucono ca\u0142y \u0142adunek.<\/p>\n

Du\u017cym problemem dla Polkowskiego by\u0142 fakt, \u017ce nie posiada\u0142 on \u017cadnych dokument\u00f3w \u015bwiadcz\u0105cych o tym, kim jest i co robi, na podstawie kt\u00f3rych m\u00f3g\u0142 domaga\u0107 si\u0119 pomocy. Mia\u0142 przy sobie jedynie legitymacje s\u0142u\u017cbow\u0105. Po wielu perypetiach z wo\u017anicami i brakiem podwod\u00f3w dojecha\u0142 w ko\u0144cu do Tomaszowic. Uda\u0142o si\u0119 to dzi\u0119ki uporowi Polkowskiego, kt\u00f3ry musia\u0142 w pewnym momencie grozi\u0107 s\u0105dem wojennym pewnemu policjantowi, by ten dostarczy\u0142 furmanki.<\/p>\n

W Tomaszowicach czeka\u0142y przys\u0142ane z Lublina trzy autobusy i jedna ci\u0119\u017car\u00f3wka. Transport ten uda\u0142o si\u0119 za\u0142atwi\u0107 naczelnikowi Piszowi, kt\u00f3ry dodzwoni\u0142 si\u0119 do w\u0142adz wojskowych. Z Lublina, pod dow\u00f3dztwem p\u0142k. Stanis\u0142awa Szustera, konw\u00f3j wyruszy\u0142 w kierunku W\u0142odzimierza i \u0141ucka, gdzie dotar\u0142 14 wrze\u015bnia. Tam spotka\u0142y si\u0119 skarby wawelskie i r\u00f3wnie\u017c ewakuowane polskie z\u0142oto, a opiekunem transportu z ramienia wojska zosta\u0142 major Julian Szrajer.<\/p>\n

Nast\u0119pnego dnia cenny \u0142adunek by\u0142 ju\u017c w Krzemie\u0144cu. Postanowiono, \u017ce przekroczenie granicy z Rumuni\u0105 nast\u0105pi w Kutach. 18 wrze\u015bnia o godz. 2.30 transport wjecha\u0142 na most graniczny na Czeremoszu.<\/p>\n

Na \u015brodku mostu graniczny znak z or\u0142em bia\u0142ym. Mijaj\u0105c go zdj\u0119li\u015bmy nakrycia g\u0142\u00f3w, a jeden z szofer\u00f3w powiedzia\u0142: \u2013 Popatrzcie si\u0119 pa\u0144stwo na ten Znak Polski, bo mo\u017ce niewielu z nas zobaczy go znowu w swym \u017cyciu.<\/p>\n

Dla Polkowskiego s\u0142owa te sta\u0142y si\u0119 prorocze. Ju\u017c nigdy na sta\u0142e nie wr\u00f3ci\u0142 do kraju, a wrze\u015bniowa odyseja wawelskich skarb\u00f3w stanowi\u0142a zaledwie pocz\u0105tek ich d\u0142ugiej drogi.<\/p>\n

Na obczy\u017anie<\/em><\/strong><\/p>\n

Z Rumuni cenny \u0142adunek zosta\u0142 przewieziony w bezpieczne, jak si\u0119 wydawa\u0142o, miejsce, do Francji. Jednak wobec zaj\u0119cia Francji przez Niemcy nale\u017ca\u0142o skarby ewakuowa\u0107 do Anglii, sk\u0105d pop\u0142yn\u0119\u0142y transatlantykiem \u201eStefan Batory\u201d do Kanady. Polkowski ca\u0142y ten czas by\u0142 ich opiekunem.<\/p>\n

Po zako\u0144czeniu wojny w\u0142adze komunistycznej Polski chcia\u0142y od razu sprowadzi\u0107 skarby do kraju. Polkowski, wierny Rz\u0105dowi RP na Uchod\u017astwie, d\u0142ugo si\u0119 temu opiera\u0142. W 1958 r. okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 zdeponowanych pami\u0105tek narodowych jest w z\u0142ym stanie i wymaga powa\u017cniejszej opieki. Fakt ten przyspieszy\u0142 ich powr\u00f3t do Polski.<\/p>\n

Skarby przetransportowano do kraju w dw\u00f3ch turach. W 1961 r. wszystkie by\u0142y ju\u017c w Polsce. Sko\u0144czy\u0142a si\u0119 misja ich opiekuna. W czasach PRL posta\u0107 Krzywdy-Polkowskiego i jego zas\u0142ug w uratowaniu narodowego dziedzictwa by\u0142a co najmniej niedoceniana, a on sam raczej zapomniany. Zmar\u0142 na emigracji w Kanadzie w 1981 r.<\/p>\n

Tekst Wojciech Paduchowski<\/strong><\/p>\n

Opublikowano\u00a0 na stronie IPN Krak\u00f3w<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W 2019 roku przypada 80. rocznica kampanii wrze\u015bniowej. Przez dwana\u015bcie miesi\u0119cy b\u0119dziemy prezentowa\u0107 ludzi zwi\u0105zanych z naszym regionem, kt\u00f3rzy odznaczyli si\u0119 podczas tych tragicznych dla Polski dni. Przez najbli\u017cszy rok … <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":9704,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,11,29,2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9701"}],"collection":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9701"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9701\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9704"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9701"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9701"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9701"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}