“W 1869 roku Czartoryscy kupili podkrakowsk\u0105 Wol\u0119 wraz z zabytkowym pa\u0142acem, nazywanym dzi\u015b Will\u0105 Decjusza […]\u00a0 W 1880 roku Czartoryscy przeprowadzili remont zaniedbanego pa\u0142acu, dostosowuj\u0105c go do swoich potrzeb. By\u0142o tu miejsce dla bli\u017cszej i dalszej rodziny, artyst\u00f3w, ale tak\u017ce dla os\u00f3b poszukuj\u0105cych wsparcia dla swoich nowatorskich inicjatyw. Po obejrzeniu parteru idziemy na pierwsze pi\u0119tro. To tam spodziewam si\u0119 najwi\u0119kszych fajerwerk\u00f3w \u2013 to renesansowa willa, a wi\u0119c zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cymi w\u00f3wczas standardami przed nami piano nobile: najelegantsza cz\u0119\u015b\u0107 budynku. \u2013 Schody powsta\u0142y w 1882 roku, po po\u017carze. Zaprojektowa\u0142 je Tadeusz Stryje\u0144ski \u2013 m\u00f3wi przewodniczka, a ja my\u015bl\u0119, \u017ce gdyby pod koniec XIX wieku istnia\u0142y lod\u00f3wki, to wyskakiwa\u0142by z nich w\u0142a\u015bnie ten architekt. W Willi Decjusza, na polecenie Marceliny i jej m\u0119\u017ca, Stryje\u0144ski przy okazji odbudowy przeprowadza\u0142 co\u015b w rodzaju bada\u0144 konserwatorskich. Poszukiwa\u0142 detali z przesz\u0142o\u015bci, stara\u0142 si\u0119 je uszanowa\u0107 i uwzgl\u0119dni\u0107 w swoim projekcie. Wszystkie zabytkowe od\u0142amki mia\u0142y by\u0107 przez niego gromadzone \u2013 tak powsta\u0142o lapidarium. Po trudnych do\u015bwiadczeniach Czartoryscy odbudowali nieruchomo\u015b\u0107 zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cymi ju\u017c w\u00f3wczas w cesarstwie austro\u2011w\u0119gierskim prawem przeciwpo\u017carowym \u2013 w wie\u017cy ryzalitowej znalaz\u0142y si\u0119 schody murowane, umo\u017cliwiaj\u0105ce sprawn\u0105 ewakuacj\u0119. Niewiele pozosta\u0142o z wystroju wn\u0119trz z czas\u00f3w Marceliny, nie zachowa\u0142y si\u0119 zaprojektowane przez Stryje\u0144skiego meble. Mo\u017cemy je ogl\u0105da\u0107 jedynie na zdj\u0119ciach wykonanych przez rodzin\u0119 Krieger\u00f3w* \u2013 Czartoryscy musieli by\u0107 ze swojego domu dumni, skoro zam\u00f3wili tak obszern\u0105 jego dokumentacj\u0119.” Alicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025,\u00a0 s. 114, 123<\/p>\n [2] Ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki, pl. Mariacki 5<\/strong><\/p>\n Na \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej lewej nawy koscio\u0142a Mariackiego znajduje si\u0119 p\u0142askorze\u017aba z wizerunkiem Marceliny Czartoryskiej. Napis na tablicy umieszczonej pod p\u0142askorze\u017ab\u0105 : [3] Pa\u0142ac Lubomirskich, ul. \u015bw. Jana 15\u00a0 \u00a0<\/strong><\/p>\n “Pocz\u0105tkowo Czartoryscy wynajmowali pa\u0142ac Lubomirskich na ulicy \u015bwi\u0119tego Jana 15”, Alicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025, s. 114<\/p>\n [4] Budynek obecnego \u201eGrand Hotelu\u201d, ul. S\u0142awkowska 5<\/strong><\/p>\n “W 1873 roku kupili nieruchomo\u015b\u0107 przy ulicy S\u0142awkowskiej 5, kt\u00f3r\u0105 Maksymilian Nitsch przebudowa\u0142 na pa\u0142ac. Zar\u00f3wno w nim, jak i w pa\u0142acu wolskim Marcelina prowadzi\u0142a salon artystyczny, wype\u0142niony muzyk\u0105, do kt\u00f3rej ci\u0105gn\u0119li krakowscy arty\u015bci i intelektuali\u015bci. Czartoryscy wr\u00f3cili te\u017c do swoich przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 teatralnych, w kt\u00f3rych uczestniczyli r\u00f3\u017cni cz\u0142onkowie klanu. W\u015br\u00f3d cz\u0119stych go\u015bci ich salonu by\u0142 r\u00f3wnie\u017c Jan Matejko, z kt\u00f3rym ksi\u0119\u017cna nie obawia\u0142a si\u0119 dyskutowa\u0107; krytykowa\u0142a nawet pewne elementy jego obraz\u00f3w. Marcelina oczywi\u015bcie gra\u0142a te\u017c dla swoich go\u015bci na fortepianie. S\u0142ynne by\u0142y odbywaj\u0105ce si\u0119 w ka\u017cd\u0105 \u015brod\u0119 w jej rezydencji \u201esalony muzyczne\u201d. W grze cz\u0119sto towarzyszy\u0142 jej W\u0142adys\u0142aw \u017bele\u0144ski […] Po \u015bmierci ojca Marceli Czartoryski postanowi\u0142 wydzier\u017cawi\u0107 pa\u0142ac przy ulicy S\u0142awkowskiej 5 na hotel, kt\u00f3ry po kilku latach kupi\u0142 Eustachy Chronowski. Dzi\u015b w dawnej rezydencji rodu dzia\u0142a pi\u0119ciogwiazdkowy Grand Hotel, jeden z najelegantszych w Krakowie. Trudno powiedzie\u0107, jak wiele zosta\u0142o w nim wn\u0119trz [5] Muzeum Czartoryskich, ul. Pijarska 15<\/strong><\/p>\n “Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Czartoryskich, oddzia\u0142 Muzeum Narodowego w Krakowie, z pewno\u015bci\u0105 nie jest miejscem dla os\u00f3b, kt\u00f3re maj\u0105 problemy z koncentracj\u0105 uwagi. Liczba pami\u0105tek narodowych przypadaj\u0105cych na metr kwadratowy jest tu rekordowa, niemal ka\u017cdy skrawek \u015bciany zaj\u0119ty jest gablotami i obrazami, kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 przeci\u0119tny Polak zna ze szko\u0142y [\u2026] Przekazane przez Ludwik\u0119, siostr\u0119 Fryderyka, szkice do podr\u0119cznika do gry na fortepianie otrzyma\u0142a \u015bwietnie rokuj\u0105ca pianistka, Natalia Janotha (dzi\u015b w warszawskim Muzeum Chopina przechowywane s\u0105 ich fotokopie). Najwi\u0119cej z tych artefakt\u00f3w znajduje si\u0119 dzi\u015b w Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Czartoryskich w Krakowie, dok\u0105d trafi\u0142y wprost od ksi\u0119\u017cnej. To tutaj zobaczy\u0107 mo\u017cna jej w\u0142asny fortepian [\u2026] Nad fortepianem wisi bia\u0142a twarz \u2013 to maska po\u015bmiertna Fryderyka Chopina, jedna z trzech zachowanych do dzi\u015b. Kto wie, mo\u017ce Marcelina by\u0142a nawet obecna przy jej \u015bci\u0105ganiu? Ksi\u0119\u017cna przekaza\u0142a j\u0105 do rodzinnego muzeum w pa\u017adzierniku 1881 roku razem z innymi pami\u0105tkami po kompozytorze, w tym odlewem jego d\u0142oni i s\u0142ynnym portretem namalowanym przez Stanis\u0142awa Stattlera (kopi\u0105 obrazu Ary Scheffera, uwa\u017canego za najlepszy ze wszystkich powsta\u0142ych za \u017cycia kompozytora). Wcze\u015bniej by\u0142y one prezentowane w Willi Decjusza, jednej z rezydencji Czartoryskich. Dzi\u0119ki temu na wystawie powsta\u0142 Pok\u00f3j Chopina, kt\u00f3ry ogl\u0105da\u0107 mo\u017cna do dzi\u015b.” Alicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025, s.106-107<\/p>\n [6] Biblioteka Czartoryskich, ul. \u015aw. Marka 17<\/strong><\/p>\n “Marcelina zachowa\u0142a czujno\u015b\u0107. Stara\u0142a si\u0119 zatroszczy\u0107 o jak najwi\u0119cej pami\u0105tek po kompozytorze. Wycina\u0142a i wkleja\u0142a do albumu artyku\u0142y, kt\u00f3re pojawi\u0142y si\u0119 we francuskiej i angielskiej prasie po jego \u015bmierci (album przechowywany jest w Bibliotece Ksi\u0105\u017c\u0105t Czartoryskich w Krakowie)”, Alicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025, s.\u00a0 107<\/p>\n [7] Budynek (nieistniej\u0105cy obecnie) ul. Basztowa 10<\/strong><\/p>\n “Marcelina Czartoryska po \u015bmierci m\u0119\u017ca dobrowolnie ograniczy\u0142a swoje wygody do minimum, wynajmuj\u0105c trzypokojowe mieszkanie na pierwszym pi\u0119trze w domu pa\u0144stwa Wysockich przy ulicy Basztowej 10. Stanis\u0142aw Tarnowski wspomina, \u017ce budynek ten p\u00f3\u017aniej by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 Towarzystwa Ubezpiecze\u0144 od Ognia (zreszt\u0105 to w\u0142a\u015bnie tam pracowa\u0142 Szcz\u0119sny Wysocki) \u2013 chodzi o nieistniej\u0105c\u0105 kamienic\u0119 pod dzisiejszym numerem 10. Cho\u0107 jej nazwisko nie pojawia si\u0119 pod tym adresem w spisie ludno\u015bci z 1890 roku, mo\u017cna w nim znale\u017a\u0107 jej lokaja, Antoniego Siekacza, i jego \u017con\u0119, Wiktori\u011996. Przed 1929 rokiem dom zosta\u0142 wyburzony, dzi\u015b w jego miejscu stoi kamienica czynszowa projektu Wac\u0142awa Krzy\u017canowskiego”. Alicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025, s. 120.<\/p>\n [8] Budynek dawnego Towarzystwa Wzajemnych Ubezpiecze\u0144 Od Ognia w Krakowie\u00a0 \u201eFlorianka\u201d, ul. Basztowa 6-8<\/strong><\/p>\n “W tym samym roku [1891] Marcelina sprzeda\u0142a Podhajce, zupe\u0142nie zniszczone po po\u017carze z 1889 roku, Towarzystwu Ubezpiecze\u0144od Ognia\u2013 tej samej organizacji, z kt\u00f3r\u0105 zwi\u0105zana by\u0142a nieruchomo\u015b\u0107, w kt\u00f3rej wynajmowa\u0142a mieszkanie [dop. M.J. przy ulic Basztowej 10.]” Alicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025, s. 121.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0Ksi\u0119\u017cna Marcelina Czartoryska nale\u017ca\u0142a tak\u017ce\u00a0 do Towarzystawa “Florianka”<\/p>\n [9] Budynek Towarzystwa Muzycznego w Krakowie oraz pierwsza siedziba Konserwatorium Muzycznego, Plac Szczepa\u0144ski 3<\/strong><\/p>\n “W 1888 roku ksi\u0119\u017cna wspar\u0142a pomys\u0142 stworzenia w Krakowie Konserwatorium Muzycznego. Korzystaj\u0105c z koneksji, zdo\u0142a\u0142a uzyska\u0107 zgod\u0119 w\u0142adz austriackich, aby przekszta\u0142ci\u0107 Szko\u0142\u0119 Muzyczn\u0105 Towarzystwa Muzycznego (kt\u00f3rej spora cz\u0119\u015b\u0107 bud\u017cetu pochodzi\u0142a z kieszeni Aleksandra Czartoryskiego) w szko\u0142\u0119 wy\u017csz\u0105 \u2013 konserwatorium. Jej dyrektorem zosta\u0142 W\u0142adys\u0142aw \u017bele\u0144ski, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 t\u0119 funkcj\u0119 przez czterdzie\u015bci lat. Najpopularniejszym kierunkiem by\u0142a gra na fortepianie. Dzi\u015b tradycj\u0119 tej instytucji kontynuuje Akademia Muzyczna im. Krzysztofa Pendereckiego w Krakowie.” Alicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025,\u00a0 s.\u00a0 116<\/p>\n “Dzia\u0142alno\u015b\u0107 edukacyjn\u0105 zapocz\u0105tkowa\u0142 wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 Towarzystwa w za\u0142o\u017ceniu pierwszej publicznej szko\u0142y muzycznej w Krakowie w roku 1841. Powsta\u0142a ona z po\u0142\u0105czenia prywatnej szko\u0142y \u015bpiewu dramatycznego za\u0142o\u017conej i prowadzonej przez Franciszka Mireckiego i bursy muzycznej przy ko\u015bciele \u015bw. Anny prowadzonej przez Towarzystwo. W roku 1867 Towarzystwo Muzyczne ju\u017c samodzielnie za\u0142o\u017cy\u0142o szko\u0142\u0119 muzyczn\u0105, na kt\u00f3rej czele stan\u0105\u0142 Antoni Vopalka. W pierwszych latach dzia\u0142alno\u015bci szko\u0142a mia\u0142a ponad stu uczni\u00f3w i 9 nauczycieli ucz\u0105cych gry na fortepianie, skrzypcach, wiolonczeli, flecie a tak\u017ce \u015bpiewu solowego i ch\u00f3ralnego. <\/span>Nowy etap w dziejach Szko\u0142y Towarzystwa Muzycznego zacz\u0105\u0142 si\u0119 w chwili osiedlenia si\u0119 na sta\u0142e w Krakowie w 1881 r. znakomitego kompozytora i pedagoga W\u0142adys\u0142awa \u017bele\u0144skiego. Towarzystwo Muzyczne od razu powierzy\u0142o mu kierownictwo Szko\u0142y Muzycznej. Stanowisko to pe\u0142ni\u0142 \u017bele\u0144ski a\u017c do swojej \u015bmierci przez r\u00f3wne 40 lat. Wkr\u00f3tce po swoim przyje\u017adzie rozpocz\u0105\u0142 \u017bele\u0144ski starania (poparte przez prezydenta Krakowa M. Zyblikiewicza) o utworzenie konserwatorium muzycznego. Niezmiernie wa\u017cna okaza\u0142a si\u0119 tu rola, jak\u0105 odegra\u0142o wsparcie ksi\u0119\u017cnej Marceliny Czartoryskiej – uczennicy Fryderyka Chopina, kt\u00f3ra ju\u017c od roku 1876 by\u0142a protektork\u0105 naszego stowarzyszenia. ”\u00a0 \u00a0https:\/\/www.towarzystwo-muzyczne.pl\/historia<\/span><\/p>\n [10] Budynek Teatru Starego, siedziba Konserwatorium Muzycznego w latach 1906-1914 i 1921-1940, ul. Jagiello\u0144ska 1<\/strong><\/p>\n “Przed nami najstarszy funkcjonuj\u0105cy do dzisiaj budynek teatralny w Polsce. Z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na niego trzy kamienice. W 1798 zas\u0142u\u017cony antreprener Jacek Kluszewski zakupi\u0142 dwie naro\u017cne kamienice i przystosowa\u0142 do potrzeb teatralnych. Nie dopisa\u0142o mu szcz\u0119\u015bcie. W 1841 Senat Wolnego Miasta Krakowa zakupi\u0142 gmach z przeznaczeniem na cele teatralne. Przebudowali go wtedy architekci Tomasz Majewski i Karol Kremer, w\u0142\u0105czaj\u0105c do\u0144 trzeci\u0105 kamienic\u0119 od pl. Szczepa\u0144skiego i nadali form\u0119 okaza\u0142ego pa\u0142acu florenckiego. Od strony pl. Szczepa\u0144skiego pomie\u015bcili widowni\u0119, scen\u0119, garderoby aktorskie, od ul. Jagiello\u0144skiej za\u015b restauracj\u0119, cukierni\u0119, sale redutowe, mieszkanie dyrektora. U schy\u0142ku XIX stulecia, po wzniesieniu nowego Teatru Miejskiego (przy pl. \u015aw. Ducha), budynek zacz\u0105\u0142 podupada\u0107. Postanowiono zatem gmach przy pl. Szczepa\u0144skim przekaza\u0107 Towarzystwu Muzycznemu. W latach 1903-1906 architekci Franciszek M\u0105czy\u0144ski i Tadeusz Stryje\u0144ski przerobili budynek, nadaj\u0105c mu secesyjn\u0105 form\u0119 […] Pi\u0119tro obj\u0119\u0142o w posiadanie Towarzystwo Muzyczne, urz\u0105dzaj\u0105c tutaj konserwatorium, To ostatnie powsta\u0142o jeszcze w 1888 dzi\u0119ki staraniom W\u0142adys\u0142awa \u017bele\u0144skiego, kt\u00f3ry star\u0105 Szko\u0142\u0119 Muzyczn\u0105 zdo\u0142a\u0142 przekszta\u0142ci\u0107 w konserwatorium. Na pocz\u0105tku mie\u015bci\u0142o si\u0119 w domu przy pl. Szczepa\u0144skim 3, a potem w budynku teatralnym. Sale parterowe i reprezentacyjne na pi\u0119trze zosta\u0142y zaprojektowane w duchu secesji przez Eugeniusza D\u0105brow\u0119 (D\u0105browskiego), m.in. pi\u0119kna przestronna klatka schodowa. Na pierwszym pi\u0119trze by\u0142a tzw. Ma\u0142a Sala Koncertowa z dekoracj\u0105 rze\u017abiarsk\u0105 J\u00f3zefa Gardeckiego oraz malarsk\u0105 Eugeniusza D\u0105browy. Natomiast restauracyjne gabinety na drugim pi\u0119trze zosta\u0142y zaprojektowane przez J\u00f3zefa Czajkowskiego. Wn\u0119trza te przepad\u0142y podczas drugiej wojny \u015bwiatowej, kiedy Niemcy urz\u0105dzili tu ponownie sale teatralne, przerabiaj\u0105c gruntownie ca\u0142y budynek. “<\/p>\n [11] Hotel Saski, ul. S\u0142awkowska 3<\/p>\n “22 marca 1886 roku ksi\u0119\u017cna zorganizowa\u0142a koncert w Hotelu Saskim, kt\u00f3rego by\u0142a g\u0142\u00f3wn\u0105 gwiazd\u0105. Towarzyszy\u0142a jej grupa muzyk\u00f3w zwi\u0105zanych z Towarzystwem Muzycznym, w tym W\u0142adys\u0142aw \u017bele\u0144ski” Alicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025, s. 118<\/p>\n [12] Szpital \u015bw. Ludwika, ul. Strzelecka 2<\/strong><\/p>\n “W 1872 roku profesor Jakubowski i ksi\u0119\u017cna Czartoryska za\u0142o\u017cyli Towarzystwo Opieki Szpitalnej dla Dzieci. Jego g\u0142\u00f3wnym celem by\u0142o stworzenie w Krakowie szpitala dzieci\u0119cego. W 1873 roku Marcelina zorganizowa\u0142a przedstawienie \u017cywych obraz\u00f3w z Pana Tadeusza; doch\u00f3d z niego przeznaczony by\u0142 na szpital. To z tym wyst\u0119pem zwi\u0105zane s\u0105 jedyne fotografie ksi\u0119\u017cnej, na jakie si\u0119 natkn\u0119\u0142am. Zosta\u0142y one wykonane w Krakowie przez Walerego Rzewuskiego. Marcelina ubrana jest w kostium teatralny, w kt\u00f3rym gra\u0142a Podkomorzyn\u0119 w Panu Tadeuszu. Ma na nim pi\u0119\u0107dziesi\u0105t sze\u015b\u0107 lat. Trudno oceni\u0107 jej sylwetk\u0119 (str\u00f3j jest obszerny) \u2013 raczej nie [13] Budynek Zgromadzenia Si\u00f3str Mi\u0142osierdzia (szarytek), ul. Piekarska 8<\/strong><\/p>\n “Zakonnice osiad\u0142y na Kazimierzu w 1876; tu na parceli kupionej przez ksi\u0119\u017cn\u0105 Marcelin\u0119 Czartorysk\u0105 zbudowa\u0142y dom zakonny, niebawem przekszta\u0142cony w zwi\u0105zku z budow\u0105 kaplicy. Powsta\u0142a ona w latach 1887-1889 jako neogotycka (projekt Jacka Matusi\u0144skiego) z inicjatywy prze\u0142o\u017conej Barbary Ryszewskiej, kosztem Marceliny Czartoryskiej i Marii Ogi\u0144skiej. Neogotycki o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny wyku\u0142 w kamieniu Adam Trembecki, natomiast polichromia wyobra\u017caj\u0105ca \u015bwi\u0119tych pochodzi z czasu budowy kaplicy, witra\u017ce powsta\u0142y na pocz. XX w.” Micha\u0142 Ro\u017cek, Przewodnik po zabytkach Krakowa<\/em>, Krak\u00f3w 2006, s. 383 [14] Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Floriana\u00a0<\/strong><\/p>\n “Msz\u0119 pogrzebow\u0105 [Marceliny Czartoryskiej -dop. M.J.] w ko\u015bciele \u015bw. Floriana odprawi\u0142 kardyna\u0142 Albin Dunajewski.” Alicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025, s. 121<\/p>\n [15] Cmentarz Rakowicki, grobowiec Czartoryskich<\/strong><\/p>\n “Ksi\u0119\u017cna zmar\u0142a na udar m\u00f3zgu 5 czerwca 1894 roku w wieku siedemdziesi\u0119ciu siedmiu lat w mieszkaniu na ulicy Basztowej 10 w Krakowie. W dniu pogrzebu, 8 czerwca 1894 roku, Krakowianie t\u0142umnie gromadzili si\u0119 pod jej domem, zape\u0142niaj\u0105c ulice i Planty. W kondukcie szli wszyscy, kt\u00f3rym ksi\u0119\u017cna przez lata zapewnia\u0142a wsparcie (a cz\u0119sto nie zachowa\u0142y si\u0119 szczeg\u00f3\u0142y dotycz\u0105ce jej zaanga\u017cowania, by\u0142a przecie\u017c osob\u0105 skromn\u0105): sieroty z Zak\u0142adu \u015awi\u0119tego J\u00f3zefa, zast\u0119p biednych dziewcz\u0105t z siostrami mi\u0142osierdzia, infu\u0142aci, proboszczowie i pra\u0142aci, zakonnicy, nawet dw\u00f3ch kamedu\u0142\u00f3w z Bielan (kt\u00f3rzy przecie\u017c niemal nie opuszczaj\u0105 swojej pustelni)! Trumn\u0119 nie\u015bli ch\u0142opi z Woli w otoczeniu dzieci, kt\u00f3rym ksi\u0119\u017cna ufundowa\u0142a szko\u0142\u0119. Za trumn\u0105 sun\u0119li przedstawiciele wszystkich arystokratycznych rodzin Krakowa: Czartoryscy i Lubomirscy, Zamoyscy i Potoccy, Krasi\u0144scy i Tarnowscy\u2026 Za nimi prezydent J\u00f3zef Friedlein z radnymi miejskimi i profesorowie Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego. Msz\u0119 pogrzebow\u0105 w ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Floriana odprawi\u0142 kardyna\u0142 Albin Dunajewski. W drodze na cmentarz kondukt zatrzyma\u0142 si\u0119 przy szpitalu dzieci\u0119cym. Przed budynkiem sta\u0142 \u201eca\u0142y jego personel m\u0119ski i \u017ce\u0144ski SS. Mi\u0142osierdzia z dyrektorem prof. drem Jakubowskim na czele, z przody grono dzieci ze szpitala w amfiteatrze z zieleni ustawione, trzyma\u0142o czarne chor\u0105gwie i olbrzymi\u0105 szarf\u0119 z napisem \u00bbDzieci ze szpitala \u015bw. Ludwika swej najdro\u017cszej opiekunce\u00ab, na frontonie za\u015b gmachu, kirem zas\u0142oni\u0119tym, ja\u015bnia\u0142 monogram srebrny z liter M.C. Ksi\u0119\u017cna spocz\u0119\u0142a w habicie tercjarskim na cmentarzu Rakowickim. Zgodnie z jej \u017cyczeniem nad trumn\u0105 nie wyg\u0142oszono po\u017cegnalnej przemowy.”\u00a0 Alicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025,\u00a0 s. 121-122<\/p>\n Opracowanie i zdj\u0119cia Mariusz Jab\u0142o\u0144ski, o ile nie zaznaczono inaczej<\/p>\n Warto przeczyta\u0107<\/p>\n Stanis\u0142aw Tarnowski, Ksi\u0119\u017cna Marcelina Czartoryska<\/em>, Krak\u00f3w 1895 Ksi\u0119\u017cna Marcelina Czartoryska (1817-1894) by\u0142a c\u00f3rk\u0105 Micha\u0142a Radziwi\u0142\u0142a i Emilii Worcell. Po \u015bmierci matki zamieszkala z ojcem i babci\u0105 w Wiedniu, gdzie uczy\u0142a si\u0119 gry na fortepianienie u Carla Czernego. … <\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":42828,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,11,2,77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/42792"}],"collection":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=42792"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/42792\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":42850,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/42792\/revisions\/42850"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/42828"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=42792"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=42792"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=42792"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/willa.png\")
\n“Z KSI\u0104\u017b\u0104T RADZIWI\u0141\u0141\u00d3W KSI\u0118\u017bNA MARCELINA CZARTORYSKA\u00a0 UR 1817- ZM 1894\u00a0 KOCHA\u0141 OJCZYZN\u0118 SZTUK\u0118 UBOGICH\u00a0 BOGA NADE WSZYSTKO WDI\u0118CZNI PRZYJACIELE DALEKIEJ PRZYSZ\u0141O\u015aCI IMI\u0118 JEJ PODAJ\u0104 “<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/KM-1-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/Plaskorzezba.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/podpis-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/palub-scaled.jpg\")
\npami\u0119taj\u0105cych Czartoryskich \u2013 w 1886 roku zosta\u0142 on przebudowany pod okiem Tadeusza Stryje\u0144skiego”, Alicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025,\u00a0 s. 114, 120<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/Grand-Hotel-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/Muzeum-Czartoryskich-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/BCZ-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/Baszt-10-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/BASZ-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/towarz.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/wykaz.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/Pod-Panem-Jezusem-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/bkons.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/nap.png\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/HS-779x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/plakat-scaled.jpg\")
\nnale\u017cy do szczup\u0142ych, wok\u00f3\u0142 do\u015b\u0107 bezbarwnej twarzy wida\u0107 wianuszek siwych w\u0142os\u00f3w […]\u00a0 W 1874 roku po\u0142o\u017cono kamie\u0144 w\u0119gielny pod budow\u0119 szpitala, kt\u00f3rego uroczyste otwarcie odby\u0142o si\u0119 dwa lata p\u00f3\u017aniej. Rozbudowany na przestrzeni lat gmach, stoj\u0105cy przy ulicy Strzeleckiej, do dzi\u015b s\u0142u\u017cy krakowskim dzieciom. I cho\u0107 profesor Jakubowski jest upami\u0119tniony tablic\u0105 odlan\u0105 z br\u0105zu, a plac\u00f3wka nosi imi\u0119 m\u0119\u017ca jednej z fundatorek, pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 tam Marceliny.” Alicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025, s. 117,118<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/Szpital-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/jm-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/Marcelina-Czartoryska-jako-Podkomorzyna-w-_Panu-Tadeuszu_-Adama-Mi.-Rzewuski-Walery-1837-1888-1r-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/mc.png\")
\n“Ksi\u0119\u017cna, dogl\u0105daj\u0105c swoich przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 osobi\u015bcie, ze wzgl\u0119du na skromne ubranie \u0142atwo wtapia\u0142a si\u0119 w t\u0142um. Szybko zauwa\u017cy\u0142a, jak wiele dzieci w Krakowie pozostaje bez opieki. Czy na udzielaniu pomocy w\u0142a\u015bnie im zawa\u017cy\u0142y jej wspomnienia o sieroctwie i samotno\u015b\u0107 w dzieci\u0144stwie? Ju\u017c w 1874 roku Marcelina kupi\u0142a parcel\u0119 na ulicy Piekarskiej, gdzie dwa lata p\u00f3\u017aniej zacz\u0119\u0142a dzia\u0142a\u0107 ochronka \u2013 r\u00f3wnie\u017c dzi\u015b prowadzona przez szarytki.”\u00a0 Alicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025, s. 119<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/piekar-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/Kos-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/czas.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/Marcelina-z-Ksiazat-Radziwillow-Ksiezna-Czartoryska-.-przezywsz.-1r-1v.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/Zaklad.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/grob-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/napis-scaled.jpg\")
\nAlicja Zio\u0142o, Krakowianki. Kontynuacja. Herstoryczne portrety niezwyk\u0142ych Polek<\/em>, Krak\u00f3w 2025, ss. 95-129<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"