\u017bo\u0142nierze Wykl\u0119ci s\u0105 jednym z tych zjawisk historycznych, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rych w ostatnich latach toczy si\u0119 spo\u0142eczna dyskusja. Dotyczy ona nie tylko postawy zbrojnego oporu jako metody walki z narzuconym re\u017cimem, ale cz\u0119sto konkretnych dzia\u0142a\u0144 oddzia\u0142\u00f3w czy decyzji ich dow\u00f3dc\u00f3w.<\/p>\n
Wykl\u0119ci czy Niez\u0142omni<\/p>\n
Termin \u017bo\u0142nierze Wykl\u0119ci jest powszechnie u\u017cywany, a zacz\u0105\u0142 by\u0107 stosowany z pocz\u0105tkiem lat 90. przede wszystkim dzi\u0119ki tytu\u0142owi wystawy \u201e\u017bo\u0142nierze Wykl\u0119ci \u2013 antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 r.\u201d przygotowanej w 1993 r. przez Lig\u0119 Republika\u0144sk\u0105. P\u00f3\u017aniej wydano tak\u017ce album pod tym samym tytu\u0142em. Grzegorz W\u0105sowski, dawniej dzia\u0142acz Ligi przypomina\u0142, \u017ce:<\/p>\n
Termin \u201e\u017co\u0142nierze wykl\u0119ci\u201d oznacza\u0142, \u017ce po 1989 r. o bohaterach antykomunistycznego podziemia zapomnia\u0142a elita III RP, a nie w\u0142adze PRL. Dzisiaj raczej zwraca si\u0119 uwag\u0119 na to, \u017ce byli oni \u201ewykl\u0119ci\u201d przez komunist\u00f3w, wymazani przez nich z narodowego panteonu, a ich historia zak\u0142amana. Tak, czy inaczej termin ten wr\u00f3s\u0142 w polski j\u0119zyk. W ostatnich latach nie brakuje jednak os\u00f3b postuluj\u0105cych zast\u0105pienie go okre\u015bleniem \u017bo\u0142nierze Niez\u0142omni (niekt\u00f3rzy u\u017cywaj\u0105 sformu\u0142owania Wykl\u0119ci-Niez\u0142omni). To poj\u0119cie \u2013 ich zdaniem \u2013 lepiej oddaje ich postaw\u0119.<\/p>\n
W sporze naukowym tak\u017ce nie ma jednomy\u015blno\u015bci. Niekt\u00f3rzy okre\u015blaj\u0105 ich \u017co\u0142nierzami powojennego podziemia, inni \u2013 drugiej konspiracji albo podziemia antykomunistycznego. Ka\u017cde z tych okre\u015ble\u0144 ma jednak swoich przeciwnik\u00f3w. Argumentem przeciwko poj\u0119ciu \u201e\u017co\u0142nierze podziemia powojennego\u201d jest to, \u017ce m\u00f3wi\u0105c o oporze przeciw sowietyzowaniu Polski ujmujemy tak\u017ce walk\u0119 sprzed zako\u0144czenia II wojny \u015bwiatowej, a wi\u0119c toczon\u0105 po styczniu 1944 r., kiedy Armia Czerwona wkroczy\u0142a na przedwojenne ziemie Rzeczypospolitej, a przed 8 maja 1945 r. czyli dniem kapitulacji III Rzeszy Niemieckiej. Tak\u017ce sformu\u0142owanie \u201edruga konspiracja\u201d rodzi kontrowersje, bowiem biografie \u017co\u0142nierzy podziemia \u015bwiadcz\u0105 raczej o ci\u0105g\u0142o\u015bci pracy konspiracyjnej \u2013 wielu (wi\u0119kszo\u015b\u0107?) z nich rozpocz\u0119\u0142a walk\u0119 o wolno\u015b\u0107 Ojczyzny jeszcze w czasie okupacji 1939\u20131944\/45, a zaj\u0119cie Polski przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i ustanowienie komunistycznej administracji stanowi\u0142o jej kontynuacj\u0119 \u2013 now\u0105 ods\u0142on\u0119. Uznanie wi\u0119c ich za reprezentant\u00f3w drugiej konspiracji jest cz\u0119sto nieprawdziwe \u2013 ci\u0105gle bowiem tkwili oni w konspiracji \u201epierwszej\u201d. Podobnie uznawanie ich za \u017co\u0142nierzy podziemia antykomunistycznego \u2013 cho\u0107 prawdziwe \u2013 zaw\u0119\u017ca ide\u0119, o kt\u00f3r\u0105 walczyli. Nie zeszli bowiem do podziemia, by przeciwstawi\u0107 si\u0119 konkretnemu systemowi, ale by wywalczy\u0107 niepodleg\u0142o\u015b\u0107, najpierw wi\u0119c starli si\u0119 z wojennymi okupantami, a potem z narzuconym Polsce totalitarnym re\u017cimem.<\/p>\n
Ods\u0142ony sporu o Wykl\u0119tych<\/p>\n
Publiczny sp\u00f3r o \u017bo\u0142nierzy Wykl\u0119tych ma, w moim przekonaniu, trzy wymiary \u2013 wymiar historyczny, polityczny i merytoryczny. M\u00f3wi\u0105c o wymiarze historycznym, mam na my\u015bli sp\u00f3r zwi\u0105zany z przesz\u0142o\u015bci\u0105, a wi\u0119c materializuj\u0105cy napi\u0119cie pomi\u0119dzy tradycj\u0105 niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105 a postkomunistyczn\u0105. W najwi\u0119kszym skr\u00f3cie mo\u017cna o\u015b tego sporu zdefiniowa\u0107 jako d\u0105\u017cenie do odk\u0142amania historii powojennego podziemia \u2013 podejmowane od lat PRL w drugim obiegu wydawniczym, a od lat 90. w jawnym \u017cyciu naukowym. Z drugiej strony mamy d\u0105\u017cenie do zakonserwowania uj\u0119cia w\u0142a\u015bciwego dla propagandy re\u017cimowej z lat \u201eludowej\u201d Polski. Te dwie wizje rozpi\u0119te s\u0105 mi\u0119dzy spojrzeniem na podziemie jako partyzanck\u0105 walk\u0105 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski, a uznawaniem oddzia\u0142\u00f3w zbrojnych za grupy bandyckie kierowane przez lokalnych \u201ewata\u017ck\u00f3w\u201d. Co ciekawe, polaryzacja tego konfliktu narracji, a czasem i konfliktu pami\u0119ci, nie jest oczywista. Bowiem cz\u0119\u015bci \u015brodowisk wywodz\u0105cych si\u0119 z opozycji demokratycznej w latach PRL i jej ideowym spadkobiercom bli\u017cej jest do spojrzenia re\u017cimowego. Wydaje si\u0119, \u017ce przyczyny tego stanu rzeczy s\u0105 biograficzne. Osoby, kt\u00f3re w m\u0142odo\u015bci zaanga\u017cowane by\u0142y w budow\u0119 systemu komunistycznego albo z t\u0105 ideologi\u0105 sympatyzowa\u0142y, nie s\u0105 sk\u0142onne do promowania postaw jednoznacznie niepodleg\u0142o\u015bciowych, bo to podwa\u017ca ich \u017cyciorys, ich ewolucj\u0119 od zaanga\u017cowania do krytyki systemu. Te \u015brodowiska b\u0119d\u0105 wi\u0119c mia\u0142y sk\u0142onno\u015b\u0107 do negowania walki zbrojnej jako postawy godnej pochwa\u0142y, u\u017cywaj\u0105c najcz\u0119\u015bciej argument\u00f3w o ko\u0144cu wojny i konieczno\u015bci zaprzestania przelewu krwi.<\/p>\n
Nie mniej ciekawy jest konflikt pami\u0119ci, kt\u00f3ry zwi\u0105zany jest z losem w\u0142asnym lub swych przodk\u00f3w i znajomych. W tym przypadku negatywne lub niejednoznaczne do\u015bwiadczenia zwi\u0105zane z podziemiem b\u0119d\u0105 s\u0142u\u017cy\u0142y wzmocnieniu jego \u201eczarnej legendy\u201d, bez woli wyja\u015bnienia istoty wydarze\u0144 z przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3re zachowa\u0142y si\u0119 w rodzinnych wspomnieniach. A z drugiej strony b\u0119dziemy mieli do czynienia ze zjawiskiem tworzenia \u201ebia\u0142ej legendy\u201d wok\u00f3\u0142 os\u00f3b, kt\u00f3re uleg\u0142y demoralizacji i kt\u00f3rych dzia\u0142ania b\u0119d\u0105ce pospolitymi przest\u0119pstwami pr\u00f3buje si\u0119 przedstawia\u0107 jako walk\u0119 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107. To zreszt\u0105 najbardziej skomplikowany i z\u0142o\u017cony element konfliktu pami\u0119ci wok\u00f3\u0142 \u017bo\u0142nierzy Wykl\u0119tych.<\/p>\n
Drugim wymiarem jest polityzowanie konfliktu wok\u00f3\u0142 zjawiska powojennego podziemia. Mo\u017ce si\u0119 ono nak\u0142ada\u0107 na wspomniany wcze\u015bniej wymiar historyczny (odnosz\u0105cy si\u0119 do napi\u0119cia re\u017cim-opozycja) czy nawet go wzmacnia\u0107. Ale mam tu na my\u015bli g\u0142\u0119bok\u0105, niszcz\u0105c\u0105 dla narodowej wsp\u00f3lnoty polaryzacj\u0119 polityczn\u0105. W ostatnich latach mo\u017cemy wi\u0119c dostrzec nowe zjawisko, w kt\u00f3rym strony politycznego konfliktu \u2013 si\u0119gaj\u0105cego g\u0142\u0119boko w inne sfery: kulturaln\u0105, spo\u0142eczn\u0105 itd. \u2013 zagospodarowuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c przestrze\u0144 historyczn\u0105. W du\u017cym uproszczeniu mo\u017cemy wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce samo zaanga\u017cowanie si\u0119 w\u0142adzy w obchody Narodowego Dnia Pami\u0119ci \u017bo\u0142nierzy Wykl\u0119tych powoduje, \u017ce opozycja uznaje to historyczne \u015bwi\u0119to za \u201episowskie\u201d i zaczyna je negowa\u0107, poddaj\u0105c w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 tak\u017ce istot\u0119 samego zbrojnego oporu. Z drugiej strony mamy z kolei tendencj\u0119 do promowania jako godnych czci i takich partyzant\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105c w swym \u017cyciorysie etapy walki o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, odeszli od idea\u0142\u00f3w podziemnych dopuszczaj\u0105c si\u0119 czyn\u00f3w, za kt\u00f3re w latach wojny stan\u0119liby przed s\u0105dami specjalnymi Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego.<\/p>\n
W tle tych spor\u00f3w rozwija si\u0119 trzecia p\u0142aszczyzna obejmuj\u0105ca debat\u0119 historyk\u00f3w, kt\u00f3rych polemiki dotycz\u0105 najcz\u0119\u015bciej konkretnych akcji, oddzia\u0142\u00f3w czy dow\u00f3dc\u00f3w, a tak\u017ce skali zjawiska odchodzenia od kodeksu \u017co\u0142nierskiego, czyli tzw. bandycenia si\u0119 oddzia\u0142\u00f3w partyzanckich. W tym wymiarze tak\u017ce nie brakuje emocji, a dyskusja niejednokrotnie odbiega od idea\u0142u zdystansowanego namys\u0142u.<\/p>\n
Zjawisko historyczne<\/p>\n
Podziemie antykomunistyczne w swej masie by\u0142o kontynuacj\u0105 niepodleg\u0142o\u015bciowego oporu z lat wojny. Decyzja o pozostaniu w konspiracji wynika\u0142a z prostej przes\u0142anki \u2013 chocia\u017c wojna si\u0119 sko\u0144czy\u0142a, Polska nie odzyska\u0142a niepodleg\u0142o\u015bci. Armia Czerwona przynios\u0142a nowe zniewolenie, a totalitaryzm nazistowski zosta\u0142 zast\u0105piony komunistycznym. Mieszka\u0144cy wschodnich teren\u00f3w Polski powojennej oraz odebranych nam Kres\u00f3w do\u015bwiadczali czerwonego totalitaryzmu ju\u017c po raz drugi, po okupacji sowieckiej z lat 1939\u20131941. Zak\u0142amywanie przez p\u00f3\u0142wiecze komunizmu polskiej historii i utrzymanie cz\u0119\u015bci tych nieprawd tak\u017ce po 1989 r. powoduje, \u017ce wci\u0105\u017c nie widzimy wyra\u017anie oczywisto\u015bci, a wi\u0119c tego, \u017ce w latach 1944\u20131945 zostali\u015bmy podbici przez Zwi\u0105zek Sowiecki, a w\u0142adza ustanowiona w Polsce poja\u0142ta\u0144skiej z nadania Moskwy by\u0142a uzurpatorska. Konstytucyjny Rz\u0105d RP na Uchod\u017astwie do rozwi\u0105zania Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego reprezentowa\u0142o nad Wis\u0142\u0105 podziemie. A od jesieni 1945 r. to konspiracja kontynuowa\u0142a idee Polski Niezawis\u0142ej.<\/p>\n
Dwa nurty podziemia antykomunistycznego, w olbrzymiej liczbie r\u00f3\u017cnych konspiracyjnych inicjatyw, mia\u0142y znaczenie og\u00f3lnopolskie. Pierwszy wywodzi\u0142 si\u0119 wprost z idei Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego. Po rozwi\u0105zaniu Armii Krajowej, w styczniu 1945 r., dzia\u0142ania konspiracyjne przej\u0119\u0142a organizacja \u201eNiepodleg\u0142o\u015b\u0107\u201d krypt. \u201eNIE\u201d, jednak w marcu t.r. uznano j\u0105 za zdekonspirowan\u0105 przed Sowietami i rozwi\u0105zano. Ostatni\u0105 organizacj\u0105 b\u0119d\u0105c\u0105 pionem zbrojnym Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego sta\u0142a si\u0119 wi\u0119c dzia\u0142aj\u0105ca od kwietnia do sierpnia 1945 r. Delegatura Si\u0142 Zbrojnych na Kraj. Jednak latem, wraz z innymi agendami PPP, tak\u017ce i ona zosta\u0142a rozwi\u0105zana. Zast\u0105pi\u0142o j\u0105 Zrzeszenie \u201eWolno\u015b\u0107 i Niezawis\u0142o\u015b\u0107\u201d \u2013 w za\u0142o\u017ceniu organizacja cywilna, kt\u00f3ra jednak w praktyce \u2013 zw\u0142aszcza w Polsce wschodniej i centralnej \u2013 pozosta\u0142a wojskow\u0105.<\/p>\n
Drugim nurtem konspiracji og\u00f3lnopolskiej by\u0142o podziemie narodowe. Pocz\u0105tkowo walczy\u0142o ono w dw\u00f3ch odr\u0119bnych strukturach: Narodowych Si\u0142ach Zbrojnych i Narodowym Zjednoczeniu Wojskowym. NSZ skupia\u0142o te si\u0142y podziemia narodowego, kt\u00f3re w czasie wojny nie wesz\u0142y ostatecznie w sk\u0142ad AK, za\u015b NZW pocz\u0105tkowo \u2013 oddzia\u0142y Narodowej Organizacji Wojskowej, kt\u00f3re z Armi\u0105 Krajow\u0105 zosta\u0142y scalone. Obie odnogi zbrojnej konspiracji narodowej po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 na prze\u0142omie 1946 i 1947 r., kiedy NSZ podporz\u0105dkowa\u0142o si\u0119 NZW.<\/p>\n
W ca\u0142ej Polsce poja\u0142ta\u0144skiej aktywne by\u0142y r\u00f3wnie\u017c liczne oddzia\u0142y czy budowane na bazie by\u0142ych akowskich kontakt\u00f3w organizacje, kt\u00f3re po rozwi\u0105zaniu AK i utraceniu kontaktu z \u201eorganizacyjn\u0105 g\u00f3r\u0105\u201d, dzia\u0142a\u0142y w skali lokalnej b\u0105d\u017a regionalnej.<\/p>\n
Obok nurtu poakowskiego czy narodowego wyst\u0119powa\u0142y liczne organizacje okre\u015blane przez historyk\u00f3w jako nieafiliowane, a wi\u0119c tworzone w oderwaniu od akowskich czy narodowych siatek i oddzia\u0142\u00f3w z lat wojny.<\/p>\n
Sytuacja podziemia do\u015b\u0107 dynamicznie si\u0119 zmienia\u0142a. Szacuje si\u0119, \u017ce po rozwi\u0105zaniu AK w oddzia\u0142ach le\u015bnych walczy\u0142o ci\u0105gle ponad 17 tys. \u017co\u0142nierzy. Je\u015bli dodamy do tego sie\u0107 cywiln\u0105, \u0142\u0105cznik\u00f3w, wywiadowc\u00f3w, informator\u00f3w, meliniarzy itp. mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o kilkuset tysi\u0105cach os\u00f3b w r\u00f3\u017cnym stopniu zaanga\u017cowanych w aktywno\u015b\u0107 lub pomoc dla podziemia. Mi\u0119dzy innymi dlatego w latach 1944\u20131946 w\u0142adza komunist\u00f3w ogranicza\u0142a si\u0119 do du\u017cych aglomeracji miejskich. \u201ePolska gminna\u201d, a na niekt\u00f3rych terenach \u2013 zw\u0142aszcza na \u015bcianie wschodniej i po\u0142udniowej \u2013 tak\u017ce \u201epowiatowa\u201d, kontrolowana by\u0142a przez podziemie.<\/p>\n
Dopiero post\u0119puj\u0105ce represje, a tak\u017ce za\u0142amanie si\u0119 nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych zwi\u0105zane ze sfa\u0142szowaniem referendum z czerwca 1946 r. i wybor\u00f3w ze stycznia 1947 r., doprowadzi\u0142y do zmiany sytuacji. Nie mo\u017cna te\u017c zapomina\u0107 o znaczeniu akcji pacyfikacyjnych przeprowadzanych zim\u0105 z 1946 na 1947 r., a wymierzonych w sztaby partyzanckie, kt\u00f3re przynios\u0142y \u015bmier\u0107 lub wi\u0119zienie licznym dow\u00f3dcom oddzia\u0142\u00f3w czy zgrupowa\u0144.<\/p>\n
Sfa\u0142szowanie wybor\u00f3w, przy milcz\u0105cej akceptacji wolnego \u015bwiata oraz og\u0142oszenie tak zwanej drugiej amnestii spowodowa\u0142o, \u017ce wielu ze zdemobilizowanych zim\u0105 partyzant\u00f3w, wiosn\u0105 ujawni\u0142o si\u0119, bowiem nie mia\u0142o ju\u017c gdzie wraca\u0107. Szacuje si\u0119, \u017ce po zako\u0144czeniu akcji amnestyjnej z 1947 r. w lasach i g\u00f3rach pozosta\u0142o ju\u017c tylko nieco ponad 1800 walcz\u0105cych. Szeregi oddzia\u0142\u00f3w do\u015bwiadczanych kolejnymi ob\u0142awami, zasadzkami, prowokacjami sukcesywnie si\u0119 kurczy\u0142y. Z czasem przeistacza\u0142y si\u0119 one w tzw. grupy przetrwania, niezdolne ju\u017c do walki ideowej, kt\u00f3rych celem by\u0142o jak najd\u0142u\u017csze unikanie \u201ewpadki\u201d. Szacuje si\u0119, \u017ce z pocz\u0105tkiem lat 50. aktywnych \u017co\u0142nierzy podziemia nie by\u0142o ju\u017c w Polsce poja\u0142ta\u0144skiej wi\u0119cej ni\u017c ok. 400. Tylko niewielka ich cz\u0119\u015b\u0107 walczy\u0142a w nielicznych ju\u017c oddzia\u0142ach, wi\u0119kszo\u015b\u0107 ukrywa\u0142a si\u0119 przed aresztowaniami, nie prowadz\u0105c dzia\u0142a\u0144 antysystemowych. Do lat 60. dotrwa\u0142o w ukryciu raptem kilku partyzant\u00f3w.<\/p>\n
\u25baCzytaj ca\u0142o\u015b\u0107 na portalu przystanekhistoria.pl<\/p>\n
Narodowy Dzie\u0144 Pami\u0119ci \u017bo\u0142nierzy Wykl\u0119tych na pow\u0105zkowskiej \u201e\u0141\u0105czce\u201d, 2018. Fot. Marcin Jurkiewicz (IPN)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u017bo\u0142nierze Wykl\u0119ci s\u0105 jednym z tych zjawisk historycznych, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rych w ostatnich latach toczy si\u0119 spo\u0142eczna dyskusja. Dotyczy ona nie tylko postawy zbrojnego oporu jako metody walki z narzuconym re\u017cimem, … <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":37616,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,11,2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/37615"}],"collection":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=37615"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/37615\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":37617,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/37615\/revisions\/37617"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/37616"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=37615"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=37615"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=37615"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}