W kolejnym odcinku cyklu #krakowheritage zapraszamy na Kazimierz do okaza\u0142ego budynku synagogi Izaaka. Bogata i burzliwa historia bo\u017cnicy, odzwierciedlaj\u0105ca losy Krakowa i Kazimierza, si\u0119ga pierwszej po\u0142owy XVII wieku \u2013 zosta\u0142a uroczy\u015bcie otwarta w 1644 roku.<\/p><\/p>\n\n\n\n
Usytuowana na krakowskim Kazimierzu synagoga Izaaka jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod nr A-32. Jedna z okazalszych krakowskich bo\u017cnic zosta\u0142a wybudowana z inicjatywy Izaaka Jakubowicza (w\u0142a\u015bc. Ajzyka Jekelesa) na pro\u015bb\u0119 jego \u017cony Brajndli, kt\u00f3ra w ten spos\u00f3b chcia\u0142a podzi\u0119kowa\u0107 za powodzenie i szcz\u0119\u015bcie swojej rodziny.<\/p><\/p>\n\n\n\n
Budow\u0119 op\u00f3\u017ania\u0142 sprzeciw prepozyta klasztoru kanonik\u00f3w regularnych latera\u0144skich przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a \u2212 ksi\u0119dza Marcina K\u0142oczy\u0144skiego. Twierdzi\u0142 on, \u017ce bo\u017cnica b\u0119dzie znajdowa\u0142a si\u0119 blisko chrze\u015bcija\u0144skich dom\u00f3w i mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107, i\u017c kap\u0142ani nios\u0105c wiatyk, przejd\u0105 ko\u0142o synagogi. Wed\u0142ug niego by\u0142oby to wielce niestosowne. Jakubowicz w ko\u0144cu jednak zdo\u0142a\u0142 przekona\u0107 do swoich racji biskupa krakowskiego Jakuba Zadzika i w 1644 roku nast\u0105pi\u0142o uroczyste otwarcie bo\u017cnicy. Jej budowniczym by\u0142 w\u0142oski architekt Giovanni Trevano.<\/p><\/p>\n\n\n\n
W 1656 roku, podczas potopu szwedzkiego, synagog\u0119 obrabowano, a w trakcie zarazy z 1679 roku jej opiekunowie uciekli, zabieraj\u0105c ze sob\u0105 cenne wyposa\u017cenie. Przekazali je do synagogi w Opatowie, sk\u0105d ju\u017c nie wr\u00f3ci\u0142o w ca\u0142o\u015bci.<\/p><\/p>\n\n\n\n
Pierwsz\u0105 niewielk\u0105 przebudow\u0119 obiektu przeprowadzono w XIX wieku, przenosz\u0105c g\u0142\u00f3wne wej\u015bcie z elewacji po\u0142udniowej na zachodni\u0105. W 1924 roku przed wej\u015bciem dobudowano dwubiegowe schody z balustradami i centralnym gankiem arkadowym przeznaczonym dla kobiet. Zaprojektowa\u0142 je Zygmunt Prokesza. Do 1939 roku przed synagog\u0105 znajdowa\u0142 si\u0119 obszerny plac, na kt\u00f3rym odbywa\u0142o si\u0119 targowisko rybne.<\/p><\/p>\n\n\n\n
Podczas II wojny \u015bwiatowej hitlerowcy doprowadzili do znacznej dewastacji wn\u0119trza synagogi oraz przepadku jej cennego wyposa\u017cenia, w tym kutej altanowej bimy (podwy\u017cszone miejsce, z kt\u00f3rego odczytywana jest Tora oraz ksi\u0119gi prorockie i prowadzone s\u0105 modlitwy), kt\u00f3ra sta\u0142a w centralnej cz\u0119\u015bci budynku. 5 grudnia 1939 roku hitlerowcy nakazali urz\u0119dnikowi Gminy \u017bydowskiej Maksymilianowi Redlichowi spali\u0107 zwoje Tory. Redlich odm\u00f3wi\u0142, za co zosta\u0142 rozstrzelany przed wej\u015bciem do bo\u017cnicy.<\/p><\/p>\n\n\n\n
Kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej w synagodze urz\u0105dzono pracowni\u0119 teatraln\u0105, a w latach 1943-1944 jako malarz dekoracji pracowa\u0142 tu Tadeusz Kantor.<\/p>\n\n\n\n
Po zako\u0144czeniu wojny przez pewien czas w synagodze mie\u015bci\u0142y si\u0119 magazyny miejskie. W 1946 roku zniszczon\u0105 bo\u017cnic\u0119 planowano przebudowa\u0107 na \u015bwi\u0105tyni\u0119 Polskiego Narodowego Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego. Plany te nie powiod\u0142y si\u0119 ze wzgl\u0119du na protesty Kongregacji Wyznania Moj\u017ceszowego w Krakowie, kt\u00f3ra stara\u0142a si\u0119 odzyska\u0107 synagog\u0119.<\/p><\/p>\n\n\n\n
W po\u0142owie XX wieku budynek przej\u0105\u0142 Zwi\u0105zek Polskich Artyst\u00f3w Plastyk\u00f3w, kt\u00f3ry wyremontowa\u0142 obiekt i urz\u0105dzi\u0142 w nim pracowni\u0119 rze\u017abiarsk\u0105. Pracownia znajdowa\u0142a si\u0119 tu do 1969 roku. Opuszczona synagoga stopniowo popad\u0142a w ruin\u0119. W 1981 roku wybuch\u0142 po\u017car, kt\u00f3ry spustoszy\u0142 jej wn\u0119trze.<\/p><\/p>\n\n\n\n
W 1989 roku b\u00f3\u017cnica zosta\u0142a zwr\u00f3cona krakowskiej Gminie \u017bydowskiej. W 1992 roku nad g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciem dobudowane zosta\u0142y dwubiegowe schody z balustradami i centralnym gankiem arkadowym przeznaczonym dla kobiet. Pierwotnie w ich miejscu znajdowa\u0142a si\u0119 drewniana, zadaszona klatka schodowa. Wej\u015bcie to oddziela od ulicy niewielki dziedziniec z ogr\u00f3dkiem.<\/p><\/p>\n\n\n\n
G\u0142\u00f3wna sala modlitewna synagogi o wymiarach 12 m na 16,9 m, maj\u0105ca 14 metr\u00f3w wysoko\u015bci, jest przykryta sklepieniem kolebkowym z lunetami o bogatej geometrycznej dekoracji stiukowej z\u0142o\u017conej z profilowanych listew. W zachodniej cz\u0119\u015bci znajduje si\u0119 prostok\u0105tny przedsionek, nad kt\u00f3rym na pi\u0119trze umiejscowiona jest empora (element architektoniczny najcz\u0119\u015bciej o charakterze antresoli), w kt\u00f3rej dawniej znajdowa\u0142 si\u0119 babiniec, czyli wydzielona cz\u0119\u015b\u0107 przeznaczona dla kobiet. Od g\u0142\u00f3wnej sali oddziela j\u0105 pi\u0119\u0107 arkad renesansowych z ustawionymi na balustradzie toska\u0144skimi kolumnami. Empora nawi\u0105zuje do kru\u017cgank\u00f3w renesansowych i jest jednym z najokazalszych zastosowa\u0144 tego typu w architekturze synagogalnej.<\/p><\/p>\n\n\n\n
Na \u015bcianach sali g\u0142\u00f3wnej i babi\u0144ca, znajduje si\u0119 obszerny kompleks polichromii w postaci tekst\u00f3w liturgicznych w ozdobnych obramieniach. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich odkryto podczas prac restauracyjnych prowadzonych w latach 90. XX wieku. W inskrypcji fundacyjnej umiejscowionej w sali g\u0142\u00f3wnej na \u015bcianie po\u0142udniowej znajduje si\u0119 chronogram 426 wskazuj\u0105cy na 1665 lub 1666 rok. Na pozosta\u0142ych \u015bcianach najstarsze inskrypcje pochodz\u0105 z XVII i XVIII wieku.<\/p><\/p>\n\n\n\n
W centrum \u015bciany wschodniej znajduje si\u0119 zrekonstruowany w latach 1994-1995 wczesnobarokowy Aron ha-kodesz (szafa o\u0142tarzowa w postaci ozdobnej drewnianej skrzynki s\u0142u\u017c\u0105ca do przechowywania zwoj\u00f3w Tory), zwie\u0144czony wypuk\u0142ymi tablicami Dekalogu. Dawniej arka poprzedzona by\u0142a kamiennymi schodami zamkni\u0119tymi bogato zdobion\u0105, metalow\u0105 bramk\u0105. Na \u015brodku znajdowa\u0142a si\u0119 kuta bima w kszta\u0142cie baldachimu, b\u0119d\u0105ca kopi\u0105 bimy z Synagogi Starej (znajduj\u0105cej si\u0119 przy ul. Szerokiej). Fundamenty obu tych element\u00f3w zosta\u0142y w synagodze specjalnie zaznaczone. Na po\u0142udniowej \u015bcianie budynku zachowa\u0142o si\u0119 dawne, g\u0142\u00f3wne wej\u015bcie, kt\u00f3re uj\u0119te jest w kamienny portal, zwany fortecznym.<\/p><\/p>\n\n\n\n
Obecnie synagoga jest dost\u0119pna tylko z zewn\u0105trz (wej\u015bcie do \u015brodka nie jest mo\u017cliwe). Z uwagi na du\u017cy stopie\u0144 zawilgocenia \u015bcian i destrukcji mur\u00f3w synagogi, a co za tym idzie bardzo du\u017ce koszty remontu, podj\u0119te przez Gmin\u0119 \u017bydowsk\u0105 przedsi\u0119wzi\u0119cie przywr\u00f3cenia obiektu do nale\u017cnego stanu technicznego i estetycznego zosta\u0142o roz\u0142o\u017cone na etapy. Pierwsze etapy zwi\u0105zane z osuszeniem mur\u00f3w i izolacj\u0105 oraz z remontem konserwatorskim elewacji wykonano w 2019 i 2021 roku. Planowane jest kontynuowanie prac. Dotychczasowe dofinansowanie z bud\u017cetu miasta remontu i prac konserwatorskich wynios\u0142o \u0142\u0105cznie 300 tys. z\u0142 i stanowi\u0142o ponad 65 proc. poniesionych koszt\u00f3w.<\/p><\/p>\n\n\n\n
Opis przygotowano w oparciu o dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142a historyczne i Gminy \u017bydowskiej oraz rys historyczny zawarty w programach prac konserwatorskich.<\/em><\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n