{"id":16239,"date":"2020-12-02T12:08:47","date_gmt":"2020-12-02T11:08:47","guid":{"rendered":"http:\/\/patriotycznykrakow.pl\/?p=16239"},"modified":"2020-12-18T13:40:53","modified_gmt":"2020-12-18T12:40:53","slug":"z-serii-koloryt-uniwersytetu-artykul-prof-zbigniewa-panpucha-od-akademii-do-uniwersytetu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/2020\/12\/02\/z-serii-koloryt-uniwersytetu-artykul-prof-zbigniewa-panpucha-od-akademii-do-uniwersytetu\/","title":{"rendered":"Z serii “Koloryt uniwersytetu”- artyku\u0142 prof. Zbigniewa Pa\u0144pucha “Od Akademii do uniwersytetu”"},"content":{"rendered":"

Artyku\u0142em Pana prof. KUL-u Zbigniewa Pa\u0144pucha pt. Od Akademii do uniwersytetu<\/em> rozpoczynamy prezentacj\u0119 serii artyku\u0142\u00f3w po\u015bwi\u0119conych instytucji uniwersytetu. Chcemy w ten spos\u00f3b przybli\u017cy\u0107 jego rol\u0119 i znaczenie w dziejach Europy i \u015bwiata oraz naszej cywilizacji.     <\/p>\n

Akademia Plato\u0144ska to pierwszy w historii cywilizacji europejskiej instytut naukowy, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce pierwsza szko\u0142a wy\u017csza za\u0142o\u017cona przez Platona w r. 387 przed Chrystusem, [w Atenach – dop. red.] b\u0119d\u0105ca staro\u017cytnym prekursorem p\u00f3\u017aniejszych uniwersytet\u00f3w, pocz\u0105tkowo te\u017c tradycyjnie w nawi\u0105zaniu do niej zwanych akademiami. Opr\u00f3cz bada\u0144, docieka\u0144 i dyskusji, kt\u00f3rych zapewne jak\u0105\u015b ilustracj\u0105 s\u0105 dialogi Platona, prowadzono w niej te\u017c edukacj\u0119 wszystkich ch\u0119tnych, chc\u0105cych wzbogaci\u0107 sw\u0105 kultur\u0119 intelektualn\u0105.<\/p>\n

\"\"
G\u0142owa Platona (424\/423-348\/347). Kopia Rzymska.                                            Orygina\u0142 by\u0142 wystawiony w Akademii Plato\u0144skiej, po \u015bmierci filozofa.<\/figcaption><\/figure>\n

Znajdowa\u0142a si\u0119 w niej r\u00f3wnie\u017c kaplica po\u015bwi\u0119cona muzom oraz ich opiekunowi i panu \u2013 bogowi Apollinowi. Szko\u0142a posiada\u0142a laboratoria i bibliotek\u0119, z kt\u00f3rej teksty wykorzystywano do dyskusji, prowadzonych cz\u0119sto, podobnie jak i wyk\u0142ady, w trakcie spacer\u00f3w. Akademia nie posiada\u0142a natomiast \u015bci\u015ble okre\u015blonego regulaminu, opieraj\u0105c si\u0119 na tradycji i kierownictwie mistrza. Z czasem sta\u0142a si\u0119 wzorem dla innych szk\u00f3\u0142 \u2013 Arystotelesa, stoickiej, epikurejskiej. Przez wieki przechodzi\u0142a r\u00f3\u017cne etapy swego rozwoju (starsza, \u015brednia, m\u0142odsza),  zamkni\u0119ta zosta\u0142a na rozkaz cesarza Justyniana w 529 roku. (istnia\u0142a wi\u0119c 916 lat -dop. red]<\/p>\n

\"\"
Stanowisko archeologiczne Akademii Plato\u0144skiej, fot. Tomisti<\/figcaption><\/figure>\n

Klimat intelektualny, poprzedzaj\u0105cy jej utworzenie i w jaki\u015b spos\u00f3b wp\u0142ywaj\u0105cy na jej funkcjonowanie, wi\u0105za\u0142 si\u0119 z istnieniem trzech ju\u017c do\u015b\u0107 rozwini\u0119tych dziedzin kultury: medycyny greckiej, pierwotnej filozofii przyrody i ruchu sofistycznego. <\/span><\/p>\n

\"\"
Akademia Plato\u0144ska, fresk z willi Tytusa Siminiusa Stephanusa z Pompeii odkopanej w latach 1899-1901<\/figcaption><\/figure>\n\n\n

Medycyna grecka<\/strong><\/p>\n\n\n

Medycyna staro\u017cytnych Grek\u00f3w istotnie wp\u0142ywa\u0142a na \u017cycie i my\u015blenie ludzi. W opinii W. Jaegera, analiza jej wp\u0142yw\u00f3w jest niezb\u0119dna do historycznego zrozumienia filozofii Sokratesa, Platona i Arystotelesa. Ju\u017c wtedy zaliczano j\u0105 do element\u00f3w wchodz\u0105cych w sk\u0142ad og\u00f3lnego wykszta\u0142cenia, wznosz\u0105c j\u0105 ponad poziom prostego rzemios\u0142a. Spo\u015br\u00f3d innych \u201emedycyn\u201d, grecka sta\u0142a si\u0119 dyscyplin\u0105 naukow\u0105 pod wp\u0142ywem jo\u0144skiej filozofii przyrody. Pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 ona zdobyczami filozofii: poszukiwaniem praw og\u00f3lnych, teoretycznego uog\u00f3lniania, przyczynowego my\u015blenia, obserwacji. Chorob\u0119 rozumiano jako pewien proces z prawid\u0142owo\u015bciami przebiegu, regularno\u015bci\u0105 objaw\u00f3w, przyczynami wyst\u0119powania, itd. Z drugiej strony, medycyna jako ju\u017c ukszta\u0142towana wzorcowa sztuka dostarcza\u0142a p\u00f3\u017aniej metod badawczych filozofii, kt\u00f3ra z czasem zacz\u0119\u0142a bada\u0107 cz\u0142owieka, ale od strony \u201epsychicznej\u201d jego natury. Poj\u0119cie duchowej natury zwi\u0105zanej w\u0142a\u015bnie z \u201epsyche\u201d \u2013 dusz\u0105 ukuto w\u0142a\u015bnie pod wp\u0142ywem medycyny, a filozofowie (szczeg\u00f3lnie Sokrates i Platon) analogicznie uwa\u017cali swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 za swego rodzaju \u201eterapi\u0119 duszy\u201d. Bowiem jak zdrowie cia\u0142a ma swoj\u0105 nauk\u0119, tak potrzeba r\u00f3wnie\u017c tej dotycz\u0105cej zdrowia duszy. Kluczowe terminy etyczne w swoim pochodzeniu s\u0105 przewa\u017cnie medyczne, a nawet ca\u0142e teorie zosta\u0142y przetransponowane do zagadnie\u0144 filozoficznych. Analogia zdrowia cielesnego i duchowego mia\u0142a swe uzasadnienie w powszechnej \u015bwiadomo\u015bci paralelnego wyst\u0119powania zjawisk (proces\u00f3w psychicznych i cielesnych oraz w przekonaniu o ich istotnym zwi\u0105zku. Platon, buduj\u0105c podstawy etyki i polityki, wzorowa\u0142 si\u0119 na sztuce lekarskiej, a nie matematyce czy spekulatywnej filozofii przyrody. Lekarz wie, czym jest zdrowie i potrafi rozpozna\u0107 jego przeciwie\u0144stwo \u2013 chorob\u0119, a tak\u017ce znale\u017a\u0107 w\u0142a\u015bciwe \u015brodki, aby przywr\u00f3ci\u0107 zdrowie. Podobnie filozof mo\u017ce dokona\u0107 tego samego w stosunku do duszy i jej zdrowia. Platon pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 metod\u0105 Hipokratesa zw\u0142aszcza w dojrza\u0142ych dzie\u0142ach: rozbioru natury, wyliczania jej odmian oraz okre\u015blenia tego, co dla ka\u017cdej z nich jest stosowne.<\/p>\n

\"\"
Popiersie Hipokratesa – jednego z prekursor\u00f3w medycyny, \u017cyj\u0105cego
w latach 460-370 p.n.Ch.  na terenie staro\u017cytnej Grecji. Popiersie wykonane przez Petera Paula Rubensa<\/figcaption><\/figure>\n

W medycynie starano si\u0119 ujmowa\u0107 w jedno jednorodne fakty szczeg\u00f3\u0142owe zaobserwowane w ci\u0105gu odpowiednio d\u0142ugiego czasu, jako pewnego rodzaju odmiany czy formy. Je\u015bli da\u0142o si\u0119 wyr\u00f3\u017cni\u0107 wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015b\u0107 takich typ\u00f3w, m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o eidos [istota, esencja – dop. red]. Natomiast jedno\u015b\u0107, stoj\u0105c\u0105 u podstaw r\u00f3\u017cnorodnych zjawisk, nazywano \u201ejedn\u0105 ide\u0105\u201d \u2013 jednolitym wygl\u0105dem. Platon ca\u0142kowicie wcieli\u0142 medycyn\u0119 w sw\u0105 antropologi\u0119. Medycyna ju\u017c wtedy pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 poj\u0119ciem teleologii wewn\u0119trznej w odniesieniu do natury, kt\u00f3ra sama z siebie zmierza do przywr\u00f3cenia okre\u015blonej harmonii element\u00f3w (zdrowia) w organizmie ludzkim, a gdy ju\u017c zaistnieje \u2013 do jej utrzymywania. Same sk\u0142adniki nie musz\u0105 by\u0107 substancjalne, ale np. wyst\u0119powa\u0107 jako si\u0142y czy inne dynamizmy. Mi\u0119dzy innymi z powy\u017cszych wzgl\u0119d\u00f3w wydzia\u0142y medycyny w p\u00f3\u017aniejszych uniwersytetach stanowi\u0142y ich filary obok wydzia\u0142u teologii, filozofii (artes liberales) i prawa (\u015bwieckiego i kanonicznego).<\/p>\n\n\n

Ruch sofistyczny i jo\u0144ska filozofia przyrody<\/strong> <\/p>\n\n\n

Pojawienie si\u0119 sofist\u00f3w w kulturze intelektualno-politycznej antycznej Grecji wi\u0105za\u0142o si\u0119 z reakcj\u0105 na spekulacje wcze\u015bniejszych filozof\u00f3w przyrody z jednej strony, a z drugiej z sytuacj\u0105 egzystencjalno-spo\u0142eczn\u0105 antycznej Grecji. Przeci\u0119tny obywatel w wyniku wzrostu popularno\u015bci nauk filozof\u00f3w postawiony zosta\u0142 przed alternatyw\u0105, kt\u00f3re twierdzenia przyj\u0105\u0107 za s\u0142uszne: czy twierdzenia Jo\u0144czyk\u00f3w m\u00f3wi\u0105cych o jakim\u015b praelemencie wszechrzeczy (najcz\u0119\u015bciej materialnym, cho\u0107 pojawia\u0142y si\u0119 zasady bytu trudne do okre\u015blenia w kategoriach materialnych, jak liczba u Pitagorejczyk\u00f3w, umys\u0142 u Anaksagorasa czy bezkres u Anaksymandra), czy nauki Parmenidesa o prawdziwym bycie niedost\u0119pnym zmys\u0142om, czy te\u017c mo\u017ce koncepcje pierwszych atomist\u00f3w, domagaj\u0105ce si\u0119 uznania realno\u015bci niewidzialnych atom\u00f3w. Wszyscy oni przekroczyli pewn\u0105 granic\u0119, kiedy przeci\u0119tny cz\u0142owiek w obliczu r\u00f3\u017cnych problem\u00f3w egzystencjalnych po prostu ma do\u015b\u0107 abstrakcyjnych rozwa\u017ca\u0144 i to tym bardziej, \u017ce nie wida\u0107 ich zwi\u0105zku z konkretn\u0105, codzienn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105. P\u00f3\u017aniejsze wysi\u0142ki Platona i Arystotelesa zmierza\u0142y mi\u0119dzy innymi do tego, aby mimo wszystko pokazywa\u0107 zwi\u0105zki teoretycznych rozwa\u017ca\u0144 i uzyskiwanych w ich wyniku jakich\u015b rozstrzygni\u0119\u0107 na \u017cycie praktyczne, a tak\u017ce zale\u017cno\u015b\u0107 ca\u0142okszta\u0142tu \u017cycia praktycznego od okre\u015blonych koncepcji \u015bwiata czy cz\u0142owieka. Niemniej, zanim stworzyli oni niezwyk\u0142e w swym rozmachu podstawy intelektualne cywilizacji europejskiej, egzystencjalne problemy \u017cycia codziennego zaczyna\u0142y przewa\u017ca\u0107 nad badaniami o charakterze teoretycznym. Dodatkowo w Atenach w tamtym czasie panowa\u0142a demokracja, a wi\u0119c teoretycznie ka\u017cdy obywatel mia\u0142 szans\u0119 na obj\u0119cie jakiego\u015b urz\u0119du czy stanowiska. St\u0105d te\u017c pojawi\u0142o si\u0119 zainteresowanie umiej\u0119tno\u015bciami, kt\u00f3re mog\u0105 umo\u017cliwi\u0107 sukces w dziedzinie publicznej (czyli pewnymi umiej\u0119tno\u015bciami politycznymi, uto\u017csamianymi z cnot\u0105), a szczeg\u00f3lnie retoryk\u0105, przydatn\u0105 do przekonywania ludzi podczas zgromadze\u0144 ludowych (obywatelskich) czy podczas spraw s\u0105dowych. Pomys\u0142 nauczania owych politycznych umiej\u0119tno\u015bci oraz oparciu ich na podstawach intelektualnych wywodzi si\u0119 od sofist\u00f3w. Ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 by\u0142a zarazem wyst\u0105pieniem przeciw starej arystokracji rodowej, jako jedynej pretenduj\u0105cej do posiadania cnoty politycznej, opartej na mitycznej wierze w \u201ezalety krwi\u201d i tym samym aspiruj\u0105cej do zajmowania wa\u017cnych stanowisk w \u017cyciu publicznym. Kszta\u0142c\u0105c w zakresie przede wszystkim retoryki, kt\u00f3r\u0105 sofi\u015bci uwa\u017cali za podstaw\u0119 umiej\u0119tno\u015bci politycznych, uchodzili oni za nauczycieli nowej cnoty i pobieraj\u0105c odpowiednie wynagrodzenie, dostarczali wiedzy niezb\u0119dnej do brania udzia\u0142u w \u017cyciu politycznym. Chocia\u017c sofi\u015bci r\u00f3\u017cnili si\u0119 pogl\u0105dami na ilo\u015b\u0107 i rodzaj potrzebnych umiej\u0119tno\u015bci \u2013 g\u0142\u00f3wnie formalnych, to jednak starali si\u0119 oni podnie\u015b\u0107 kultur\u0119 umys\u0142ow\u0105 swoich uczni\u00f3w. W r\u00f3\u017cnym stopniu natomiast podejmowali si\u0119 pewnych rozstrzygni\u0119\u0107 teoretycznych i przedmiotowych. Zadanie to pozostawiali swoim uczniom \u2013 przysz\u0142ym politykom. W zwi\u0105zku z tym pojawia\u0142y si\u0119 zarzuty sceptycyzmu i relatywizmu (w wielu przypadkach s\u0142uszne) i krytykowano sofist\u00f3w za to, \u017ce nie potrafili pokaza\u0107 tego, co prawdziwie dobre i sprawiedliwe, a jedynie uczyli kwestionowa\u0107 i podwa\u017ca\u0107 zastany porz\u0105dek spo\u0142eczny dla \u0142atwiejszego osi\u0105gni\u0119cia dora\u017anej korzy\u015bci I tak prawo, rozumiane jako fundament ludzkiego \u017cycia zbiorowego, w uj\u0119ciu sofist\u00f3w okazywa\u0142o si\u0119 tworem ludzkim, trac\u0105c bosk\u0105 sankcj\u0119, natomiast cz\u0119ste kontakty z innymi krajami, gdzie funkcjonowa\u0142y r\u00f3\u017cne ustroje, a tak\u017ce podr\u00f3\u017ce do kolonii, kt\u00f3re prosi\u0142y cz\u0119sto o nadanie praw, potwierdza\u0142y faktyczny pluralizm prawny, spowodowany r\u00f3\u017cnicami w rozumieniu \u015bwiata i tego, co dobre dla pa\u0144stwa i ludzi w nim \u017cyj\u0105cych. Z czasem wi\u0119c okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nauczane umiej\u0119tno\u015bci formalne nie mog\u0105 zast\u0105pi\u0107 wiedzy przedmiotowej i nie s\u0105 w stanie zaoferowa\u0107 racjonalnych rozstrzygni\u0119\u0107, jak chocia\u017cby pytania, kt\u00f3ry z ustroj\u00f3w w licznych pa\u0144stwach-miastach proponuje najlepsze rozwi\u0105zania. Je\u015bli pozostawi si\u0119 je bez odpowiedzi lub zaneguje cho\u0107by jej mo\u017cliwo\u015b\u0107, ostateczn\u0105 konsekwencj\u0105 b\u0119dzie dowolno\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144, bior\u0105ca si\u0119 z r\u00f3\u017cnorodno\u015bci opinii nt. s\u0142uszno\u015bci, co podwa\u017ca same podstawy racjonalnego porz\u0105dku intelektualnego i spo\u0142ecznego. Je\u015bli za\u015b zabraknie rozumu, pozostaje tylko \u015blepe chcenie ko\u0144cz\u0105ce si\u0119 skrajn\u0105 niewol\u0105 \u2013 tyrani\u0105 czy to jednostki uzbrojonej w narz\u0119dzia przemocy, czy to w\u0142asnych \u017c\u0105dz i nami\u0119tno\u015bci, czy demokratyczn\u0105 tyrani\u0105 wi\u0119kszo\u015bci, nie mniej irracjonaln\u0105.<\/p>\n\n\n

\"\"

Demokryt i Protagoras, obraz Salvatora Rosy z 1663-1664, Muzeum Ermita\u017c<\/figcaption><\/figure>\n\n\n

Jasne jest wi\u0119c, \u017ce jaka\u015b prawda r\u00f3wnie\u017c o rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej i naturze cz\u0142owieka istnieje, podobnie jak pierwsi filozofowie poszukiwali prawdy o naturze rzeczy w \u015bwiecie. St\u0105d nasuwa si\u0119 konieczno\u015b\u0107 pokazania podstaw racjonalnego porz\u0105dku rzeczywisto\u015bci we wszelkich wymiarach, nie tylko kosmicznym czy boskim (religijnym). Ta niedoskona\u0142o\u015b\u0107 nauczania sofist\u00f3w, jak i niekt\u00f3re g\u0142oszone przez nich pogl\u0105dy (prawo silniejszego, utylitaryzm, relatywizm, hedonistyczne uto\u017csamienie dobra z przyjemno\u015bci\u0105, przewaga umowy nad natur\u0105) sta\u0142y si\u0119 punktem wyj\u015bcia dla dzia\u0142alno\u015bci Sokratesa, a tak\u017ce nauk Platona i jego nast\u0119pc\u00f3w. W swych dialogach Platon posuwa\u0142 si\u0119 jednak dalej i wykazywa\u0142 szkodliwo\u015b\u0107 ich dzia\u0142alno\u015bci jako oszust\u00f3w, kt\u00f3rzy obiecywali ludziom nauczy\u0107 ich cnoty politycznej, a faktycznie nie mieli o niej poj\u0119cia. By\u0142o to o tyle niebezpieczne, \u017ce utwierdza\u0142o ludzi w z\u0142udzeniach posiadania cnoty i wsp\u00f3\u0142tworzenia wielkiej polityki, kt\u00f3ra bez oparcia na prawdzie okazuje si\u0119 zawsze czym\u015b szkodliwym dla cz\u0142owieka. Nauczane umiej\u0119tno\u015bci, jak retoryka, gramatyka, (p\u00f3\u017aniej dialektyka), znajomo\u015b\u0107 poezji i prawa, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 odpowiednio wykorzystywane w owej \u201etechnologii \u017cycia spo\u0142ecznego\u201d by\u0142y jednak nadu\u017cywane i uczniowie sofist\u00f3w nie zawsze dobrze post\u0119powali, co powinno wszak\u017ce mie\u0107 miejsce, gdyby posiedli cnot\u0119 polityczn\u0105, nierozdzielnie zwi\u0105zan\u0105 ze sprawiedliwo\u015bci\u0105, kt\u00f3ra zak\u0142ada s\u0142uszno\u015b\u0107 i dobro\u0107 post\u0119powania.<\/p>\n

Fenomen Akademii<\/strong><\/p>\n

Ogromne dzie\u0142o filozoficzno-literackie Platona w postaci dialog\u00f3w daje wsp\u00f3\u0142czesnemu czytelnikowi poj\u0119cie o rozleg\u0142o\u015bci i zaawansowaniu bada\u0144 naukowych, jakie by\u0142y prowadzone w Akademii Platona, a potem kontynuowane w Likejonie Arystotelesa, co z kolei zaowocowa\u0142o nie mniej rozleg\u0142ym zbiorem dzie\u0142 tego filozofa. Zawieraj\u0105c ca\u0142\u0105 syntez\u0119 \u00f3wczesnej wiedzy, stanowi\u0142y one podstawy porz\u0105dku racjonalnego we wszystkich dziedzinach \u017cycia ludzkiego. Obydwaj filozofowie do samych granic mo\u017cliwo\u015bci poznawczych pr\u00f3bowali zbada\u0107 podstawowe zasady rzeczywisto\u015bci i zaproponowa\u0107 w oparciu o nie racjonalne podstawy ca\u0142o\u015bci \u017cycia ludzkiego. Dzie\u0142a te do dzi\u015b budz\u0105 podziw, stanowi\u0142y w przesz\u0142o\u015bci i stanowi\u0105 dzi\u015b punkt odniesienia dla licznych badaczy i kontynuator\u00f3w my\u015bli klasycznej. W tym sensie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce cywilizacja europejska (\u0142aci\u0144ska) opiera si\u0119 na naukowych podstawach, kt\u00f3re by\u0142y uzyskane, a potem weryfikowane w r\u00f3\u017cnych dyskusjach, sporach i polemikach pomi\u0119dzy licznymi my\u015blicielami. To w\u0142a\u015bnie jest godne podkre\u015blenia, \u017ce metoda zbiorowej pracy intelektualnej stwarza ka\u017cdemu pokoleniu mo\u017cliwo\u015b\u0107 uczestnictwa w tych dyskusjach i sta\u0142ego aktualizowania rezultat\u00f3w poznawczych i uwzgl\u0119dniania w nich zar\u00f3wno osi\u0105gni\u0119\u0107 poprzednik\u00f3w, jak i wsp\u00f3\u0142czesnych my\u015blicieli, a tak\u017ce dyskusji z innymi rozwi\u0105zaniami teoretycznymi czy kulturowymi zawartymi w innych cywilizacjach.<\/p>\n

Zarys podstawowych problem\u00f3w \u201eakademickich\u201d<\/strong>
<\/span><\/p>\n

a) Rozumno\u015b\u0107 cz\u0142owieka i racjonalno\u015b\u0107 cnoty<\/strong>. Sokrates i Platon jako pierwsi usi\u0142owali zbada\u0107 relacje, jakie zachodz\u0105 mi\u0119dzy ludzk\u0105 cnot\u0105 a wiedz\u0105 (czy te\u017c poznaniem) i w pewnym stopniu chcieli uto\u017csami\u0107 j\u0105 z rozumem, wiedz\u0105, poznaniem dobra. <\/span><\/p>\n

\"\"
Sokrates 470-399 grecki filozof, obok Platona i Arystotelesa zaliczany do najwybitniejszych filozof\u00f3w staro\u017cytno\u015bci.<\/figcaption><\/figure>

W jakim jednak stopniu jest to uprawomocnione? Czy rzeczywi\u015bcie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o ca\u0142kowitej to\u017csamo\u015bci cnoty i wiedzy? W kilku swoich dialogach Platon szczeg\u00f3\u0142owo rozwa\u017ca\u0142 t\u0119 kwesti\u0119. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce dopiero doj\u015bcie i widzenie boskiego pi\u0119kna gwarantuje zrodzenie prawdziwej cnoty, wtedy \u015bwiat\u0142o prawdy przeniknie \u201eca\u0142ego cz\u0142owieka\u201d tak, \u017ce wyzwoli go z wszelkich ogranicze\u0144 i umo\u017cliwi \u017cycie na miar\u0119 w\u0142asnej \u201educhowej\u201d, a wi\u0119c prawdziwej jego natury. Zanim to jednak nie nast\u0105pi, konieczne by\u0142yby inne, mniej doskona\u0142e rodzaje cnoty, w zale\u017cno\u015bci od stopnia czy rodzaju posiadanej wiedzy. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 ta oparta na s\u0142usznych mniemaniach, czy na wiedzy pozwalaj\u0105cej ocenia\u0107 i wybiera\u0107 mi\u0119dzy przyjemno\u015bciami. Dodatkowo wymagane by\u0142oby tu r\u00f3wnie\u017c zaufanie czy to rz\u0105dz\u0105cym w pa\u0144stwie, \u017ce prowadz\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 drog\u0105 do poznania pe\u0142nej prawdy, czy to jakiemu\u015b przewodnikowi, a tak\u017ce wiara w to, \u017ce Idea Dobra istnieje w rzeczywisto\u015bci i pochodz\u0105ce od niej \u015bwiat\u0142o poznania jest mo\u017cliwe do osi\u0105gni\u0119cia. Paradoksalnie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce doskona\u0142a cnota, oparta na poznaniu najwy\u017cszej prawdy, z konieczno\u015bci musi zawiera\u0107 elementy zgo\u0142a niepoznawcze, jak zaufanie czy chocia\u017cby podporz\u0105dkowanie si\u0119 rz\u0105dz\u0105cym w pa\u0144stwie. Jedynym wyj\u015bciem z tego paradoksu by\u0142oby wspomniane \u201esamorodne\u201d, spontaniczne doj\u015bcie do widzenia Idei Dobra. Filozof bra\u0142 to pod uwag\u0119, jednak rozumia\u0142, \u017ce by\u0142yby to przypadki wyj\u0105tkowe i niezmiernie rzadkie, dlatego te\u017c stworzy\u0142 projekt idealnego, wychowawczego w swym charakterze pa\u0144stwa. Tu jednak powstaje problem, czy Idea Dobra naprawd\u0119 istnieje i faktycznie znajduje si\u0119 na szczycie hierarchii byt\u00f3w, czemu sprzeciwia\u0142 si\u0119 do\u015b\u0107 zdecydowanie ju\u017c bezpo\u015bredni ucze\u0144 Platona \u2013 Arystoteles. Arystoteles odmiennie od Platona pojmowa\u0142 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry nie jest ju\u017c tylko dusz\u0105 \u2013 duchem uwi\u0119zionym w ciele, ale pewn\u0105 ca\u0142o\u015bci\u0105, koniecznym z\u0142o\u017ceniem dw\u00f3ch bytowych wsp\u00f3\u0142czynnik\u00f3w: duszy \u2013 formy i organizowanej przez ni\u0105 materii \u2013 cia\u0142a. St\u0105d te\u017c jego \u017cycie nie polega jedynie na \u017cyciu intelektu, kt\u00f3ry ponadto nie ma danych mu z g\u00f3ry gotowych idei \u2013 form poznawczych, tylko musi je sobie wypracowywa\u0107 w procesie abstrakcji z przedmiot\u00f3w poznawanych zmys\u0142owo. Ponadto \u017cycie teoretyczno-intelektualne nie wystarcza do w\u0142a\u015bciwego pokierowania dzia\u0142aniem, st\u0105d pozostaje miejsce dla odmiennego rodzaju poznania praktycznego, przyporz\u0105dkowanego w\u0142a\u015bnie dzia\u0142aniu oraz tw\u00f3rczego \u2013 wytwarzaniu. Tote\u017c dla Arystotelesa cnota cz\u0142owieka nie ma jednej, idealnej postaci \u2013 wiedzy, jak to by\u0142o u Platona, gdzie pozosta\u0142e postaci cnoty by\u0142y jakim\u015b jej na\u015bladownictwem czy podobie\u0144stwem, tak jak mniemanie jest tylko namiastk\u0105 czy podobie\u0144stwem, a wi\u0119c niedoskona\u0142\u0105 postaci\u0105 wiedzy. Dobro\u0107 cz\u0142owieka polega na zespole trwa\u0142ych dyspozycji, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych zachodzi pewna hierarchia, jednak ich jedno\u015b\u0107 nie jest ju\u017c plato\u0144sk\u0105 jedno\u015bci\u0105 doskona\u0142ego wzoru, ale analogiczn\u0105 jedno\u015bci\u0105 wyznaczon\u0105 przez podmiot, kt\u00f3ry jednoczy w sobie wielo\u015b\u0107 w\u0142adz z przyporz\u0105dkowanymi im dyspozycjami, kt\u00f3re dotycz\u0105 zar\u00f3wno \u017cycia poznawczego, jak i po\u017c\u0105dawczego oraz wytw\u00f3rczego. Najwy\u017csz\u0105 i najdoskonalsz\u0105 sprawno\u015bci\u0105 ludzk\u0105 jest m\u0105dro\u015b\u0107, b\u0119d\u0105ca zwie\u0144czeniem wiedzy naukowej i to ona ma zakre\u015bla\u0107 horyzont \u017cyciu praktycznemu i pokazywa\u0107 jego cel. R\u00f3wnie\u017c w jej osi\u0105ganiu i zastosowaniu realizuje si\u0119 zarazem ludzkie szcz\u0119\u015bcie, kt\u00f3re jest najwy\u017cszym celem cz\u0142owieka. Jednak aby mog\u0142a zachodzi\u0107, potrzeba uporz\u0105dkowania wszelkich spraw praktycznych wraz z ca\u0142ym \u017cyciem po\u017c\u0105dawczym, poniewa\u017c \u017cycie praktyczne stwarza przestrze\u0144 dla dzia\u0142ania m\u0105dro\u015bci i tym samym umo\u017cliwia realizacj\u0119 szcz\u0119\u015bcia. Od strony funkcjonalnej zatem jedno\u015b\u0107 cn\u00f3t jest jedno\u015bci\u0105 przyporz\u0105dkowania \u015brodk\u00f3w do celu. \u017bycie praktyczno-po\u017c\u0105dawcze b\u0119dzie posiada\u0142o zatem sw\u00f3j w\u0142asny zesp\u00f3\u0142 cn\u00f3t.<\/span><\/p>\n

b) Intelektualne podstawy nauki – konieczno\u015b\u0107 i przyczynowo\u015b\u0107 poznania naukowego <\/span><\/strong><\/p>\n

Arystoteles usystematyzowa\u0142 i dopracowa\u0142 to, co znajdywa\u0142o si\u0119 w pismach Platona. Pozna\u0107 jak\u0105\u015b rzecz w spos\u00f3b naukowy, czyli najlepszy z dost\u0119pnych dla cz\u0142owieka, to pozna\u0107 jej istot\u0119, czyli to, dzi\u0119ki czemu rzecz jest tym, czym jest, a co jest w niej czym\u015b sta\u0142ym, koniecznym dla istnienia tej\u017ce rzeczy, decyduj\u0105cym o jej to\u017csamo\u015bci. Nadto rzecz poznawana (przedmiot poznania) musi by\u0107 wieczna i niezmienna, bowiem zaprzestanie jej istnienia czyni\u0142oby posiadan\u0105 wiedz\u0119 o niej bezprzedmiotow\u0105 i nie mo\u017cna ju\u017c wtedy m\u00f3wi\u0107 sensownie o prawdziwo\u015bci wiedzy. <\/span><\/p>\n

\"\"
Arystoteles (384-322 p.n. Ch.), kopia  rze\u017aby z br\u0105zu wykonanej przez Lizypa<\/figcaption><\/figure>

W rzeczach zniszczalnych tym, co jest konieczne, wieczne i niezmienne okazuje si\u0119 by\u0107 forma substancjalna, podobna u wielu jednostek, nale\u017c\u0105cych do tego samego gatunku. Mo\u017cliwa jest wi\u0119c wiedza naukowa o charakterze koniecznym. Charakterystyczn\u0105 cech\u0105 poznania naukowego, zwi\u0105zan\u0105 z jego og\u00f3lno\u015bci\u0105, jest wed\u0142ug Arystotelesa jego przyczynowy charakter: wiedza naukowa jest poznaniem rzeczywisto\u015bci poprzez odkrycie jej przyczyn. To stanowi zasadniczy jej cel, nieod\u0142\u0105cznie zwi\u0105zany z poznaniem prawdy, poniewa\u017c nie poznaje si\u0119 rzeczywisto\u015bci bez odkrycia przyczyn. W opinii filozofa najwa\u017cniejszym celem poznania jest zrozumienie przyczyny. Musi ona zatem by\u0107 czym\u015b koniecznym, od czego dany przedmiot czy fakt jest bezwzgl\u0119dnie uzale\u017cniony w bytowaniu. Poznanie naukowe ma wskaza\u0107 taki czynnik realny (racj\u0119), dzi\u0119ki kt\u00f3remu co\u015b jest czym\u015b (w\u0142a\u015bnie takim, jakim jest) z konieczno\u015bci. Arystoteles twierdzi\u0142, \u017ce pe\u0142ne poznanie i wyja\u015bnienie czego\u015b polega na odkryciu czterech przyczyn: materialnej, formalnej, ruchu (sprawczej) i celowej. Fakt, \u017ce istnieje taka ilo\u015b\u0107 i \u017ce s\u0105 one w\u0142a\u015bnie takie, jest zdaniem Arystotelesa czym\u015b oczywistym dla ka\u017cdego, kto zastanowi si\u0119 nad tym zagadnieniem. Uzupe\u0142niaj\u0105 si\u0119 one wzajemnie i s\u0105 konieczne dla istnienia danej rzeczy. Wszystko zatem, co istnieje i dzieje si\u0119 w \u015bwiecie, zawsze powstaje z jakiej\u015b przyczyny. Co\u015b nieuwarunkowane przyczynowo by\u0142oby albo absurdalne, albo samo stanowi\u0142oby Pierwsz\u0105 Przyczyn\u0119 \u2013 zasad\u0119 ostateczn\u0105 wszechrzeczy. Natomiast pierwsze przyczyny czy zasady konkretnych rzeczy nie potrzebuj\u0105 ju\u017c dalszego wyja\u015bnienia \u2013 s\u0105 samozrozumia\u0142e46 i samodzielnie istniej\u0105ce, jak w przypadku substancji. Tym samym stanowi\u0105 granic\u0119 i kres poznania oraz bytowania.
<\/span><\/p>\n

c) Natura \u017cycia po\u017c\u0105dawczego i dzia\u0142ania cz\u0142owieka <\/strong>
<\/span>
Aktywno\u015b\u0107 ludzka nie wyczerpuje si\u0119 tylko w szeroko poj\u0119tej racjonalno\u015bci, poznawaniu – jako interioryzowaniu tre\u015bci rzeczywisto\u015bci czy w jej ogl\u0105dzie, w teorii. W ludzkiej zdolno\u015bci do r\u00f3\u017cnorodnego dzia\u0142ania – przy czym w odr\u00f3\u017cnieniu od aktywno\u015bci czysto rozumowej, teoretycznej, kt\u00f3rej celem jest samo jej dokonywanie – chodzi o zwr\u00f3cenie si\u0119 i skierowanie swej aktywno\u015bci jakby \u201ena zewn\u0105trz\u201d podmiotu, w stron\u0119 jakiego\u015b przedmiotu. Jest on wtedy pewnym dobrem dla podmiotu, a wi\u0119c czym\u015b, co warto albo zdoby\u0107 i na r\u00f3\u017cne sposoby posi\u0105\u015b\u0107, albo zwi\u0105za\u0107 si\u0119 z tym, by ubogaca\u0142o ono w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b dzia\u0142aj\u0105cy podmiot, budowa\u0142o go i umo\u017cliwia\u0142o jego spe\u0142nienie, czyli w\u0142a\u015bciwe dla niego istnienie i dzia\u0142anie. Ta dynamiczna strona ludzkiego bytu okre\u015blana bywa mianem wolno\u015bci \u2013 to jest specyficznie ludzkiego sposobu dzia\u0142ania, kt\u00f3ry wymaga do swej realizacji wszystkich czyn<\/span>nik\u00f3w i element\u00f3w j\u0105 konstytuuj\u0105cych, jak pop\u0119dy, uczucia, w\u0142adze motoryczne wraz z sam\u0105 wol\u0105 jako podstawow\u0105 w\u0142adz\u0105 dzia\u0142ania – zwanych w\u0142adzami po\u017c\u0105dawczymi.
Dla Platona \u017cycie po\u017c\u0105dawcze przestaje stanowi\u0107 problem dopiero po osi\u0105gni\u0119ciu doskona\u0142ej cnoty, polegaj\u0105cej na wiedzy o dobru, kt\u00f3ra bierze si\u0119 z poznawczego kontaktu z Ide\u0105 Dobra czy to w stanie preegzystencji duszy, czy w anamnezie lub te\u017c w jakich\u015b stanach mistycznych (ekstatycznych). Wtedy albo ono zanika, oddaj\u0105c swe miejsce wzmo\u017conej aktywno\u015bci intelektu, albo zostaje w spos\u00f3b doskona\u0142y uporz\u0105dkowane i poddane w ca\u0142o\u015bci rozumowi. Bowiem w\u0142a\u015bciwe \u017cycie cz\u0142owieka, kt\u00f3ry jest dusz\u0105 \u2013 duchem uwi\u0119zionym w ciele, polega na aktywno\u015bci intelektu, spe\u0142niaj\u0105cego si\u0119 w kontemplacji wiecznych idei. Dop\u00f3ki to wszak\u017ce nie nast\u0105pi, dusza jawi si\u0119 jako troista w swej naturze: posiadaj\u0105ca w sobie trzy centra aktywno\u015bci, co wyra\u017ca si\u0119 w charakterystycznych dla niej dzia\u0142aniach: rozumnych, uczuciowo-gniewliwych i po\u017c\u0105dawczych. Troisto\u015b\u0107 duszy jest podstaw\u0105 tr\u00f3jklasowego pa\u0144stwa, gdy\u017c odpowiadaj\u0105 jej trzy stany (klasy) spo\u0142eczne: filozof\u00f3w \u2013 rz\u0105dz\u0105cych, \u017co\u0142nierzy \u2013 policjant\u00f3w (stra\u017cnik\u00f3w) oraz producent\u00f3w (rolnik\u00f3w, handlowc\u00f3w i rzemie\u015blnik\u00f3w). Poniewa\u017c jedno\u015b\u0107 i d\u0105\u017cenie do niej jest paradygmatem doskona\u0142ej cnoty, w przypadku trzech czynnik\u00f3w mo\u017ce ona zosta\u0107 jedynie zagwarantowana przez wzajemne dopasowanie i u\u0142o\u017cenie ich w harmoni\u0119. Dokonuje tego czynnik gniewliwo-uczuciowy, sprzymierzaj\u0105cy si\u0119 z rozumem i podlegaj\u0105cy mu, o ile zostanie w\u0142a\u015bciwie wychowany. Same bowiem po\u017c\u0105dania s\u0105 bezmierne, chaotyczne, nieograniczone i nieokre\u015blone oraz z trudno\u015bci\u0105 poddaj\u0105 si\u0119 kontroli. Poniewa\u017c trudno rozstrzygn\u0105\u0107, czy troisto\u015b\u0107 duszy jest natury ontycznej, czy tylko funkcjonalnej (sam Platon nie przywi\u0105zywa\u0142 do tego wagi, gdy\u017c liczy si\u0119 tylko \u017cycie intelektu), nie mo\u017cna inaczej okre\u015bli\u0107 cnoty w dziedzinie po\u017c\u0105dawczej, jak tylko na spos\u00f3b zewn\u0119trznego opisu zgodno\u015bci (harmonii) powy\u017cszych trzech czynnik\u00f3w i wykonywanie przez ka\u017cdy z nich swej funkcji w spos\u00f3b okre\u015blony przez rozum, bez przekraczania w\u0142asnej miary. Okre\u015blenie to stosowa\u0142 potem filozof w koncepcjach ekonomicznych i politycznych. Dla Arystotelesa jedno\u015b\u0107 cz\u0142owieka jest jedno\u015bci\u0105 ontyczn\u0105, natomiast wielo\u015b\u0107 przejawia si\u0119 w r\u00f3\u017cnorodnych dzia\u0142aniach. Poniewa\u017c jest on bytem potencjalnym, musi posiada\u0107 \u017cycie po\u017c\u0105dawcze, skierowane do r\u00f3\u017cnego rodzaju d\u00f3br doskonal\u0105cych go, aktualizuj\u0105cych jego potencjalno\u015bci. Dobra te tworz\u0105 hierarchi\u0119 na zasadzie przyporz\u0105dkowania o charakterze celowym: jedne do drugich jako \u015brodki do celu oraz w odniesieniu do w\u0142adz ludzkich jako ni\u017csze lub wy\u017csze (doskonalsze) cele. Tylko B\u00f3g, b\u0119d\u0105c doskona\u0142y, tj. w pe\u0142ni zaktualizowany, nie posiada \u017cycia po\u017c\u0105dawczego skierowanego do czego\u015b poza Nim. Przeciwnie \u2013 sam jest ostatecznym przedmiotem po\u017c\u0105dania przez wszystko inne i \u017cyje On czystym \u017cyciem intelektu, bowiem jest intelektem maj\u0105cym jako przedmiot kontemplacji Samego Siebie. Zasadnicza jedno\u015b\u0107 bytowo-strukturalna cz\u0142owieka jest podstaw\u0105 sp\u00f3jno\u015bci dzia\u0142ania r\u00f3\u017cnych w\u0142adz wyst\u0119puj\u0105cych w cz\u0142owieku i jakiego\u015b ich wzajemnego powi\u0105zania. Funkcjonowanie w\u0142adz cielesnych determinuje dzia\u0142anie w\u0142adz wy\u017cszych, nale\u017c\u0105cych do duszy. Ludzka cnota b\u0119dzie zatem polega\u0142a na wyborze odpowiednich d\u00f3br i odpowiedniej aktywno\u015bci w\u0142adz po\u017c\u0105dawczych, dzi\u0119ki kt\u00f3rym dokonuje si\u0119 dzia\u0142anie cz\u0142owieka. W\u0142adze te musz\u0105 zosta\u0107 odpowiednio poinformowane co do natury dobra (w poznaniu teoretycznym) i sposobu jego osi\u0105gni\u0119cia (w poznaniu praktycznym), ich aktywno\u015b\u0107 wymaga zatem ukierunkowania i kontroli. Cnota w dziedzinie po\u017c\u0105dawczej polega\u0107 b\u0119dzie na posiadaniu zespo\u0142u odpowiednich trwa\u0142ych dyspozycji, przy czym ich stosowno\u015b\u0107 i w\u0142a\u015bciwe skierowanie wyznacza m\u0105dro\u015b\u0107 i roztropno\u015b\u0107. Dyspozycje te okre\u015blaj\u0105 i doskonal\u0105 zar\u00f3wno dzia\u0142ania cz\u0142owieka, jak i spos\u00f3b odnoszenia si\u0119 do nami\u0119tno\u015bci, uczu\u0107 i prze\u017cy\u0107, kt\u00f3re budz\u0105 si\u0119 we w\u0142adzach pod wp\u0142ywem dostrze\u017conych d\u00f3br. Prawid\u0142owa aktywno\u015b\u0107 po\u017c\u0105dawcza skutkuje uporz\u0105dkowaniem ca\u0142ego \u017cycia praktycznego cz\u0142owieka tak, \u017ce znajduje on czas i \u015brodki dla realizowania si\u0119 w czynno\u015bciach teoretycznych (czego wzorem jest Absolut), najlepiej wesp\u00f3\u0142 z przyjaci\u00f3\u0142mi, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105c wzajemnie sobie \u017cyczliwi, wspomagaj\u0105 si\u0119 w d\u0105\u017ceniu do tego najwy\u017cszego dla ka\u017cdego dobra. 
<\/span><\/p>\n

d) Rozwa\u017cania o roli sztuki (kultury) w \u017cyciu ludzkim<\/span><\/strong><\/p>\n

W przedstawianiu swych koncepcji obydwaj filozofowie (Platon i Arystoteles) bardzo cz\u0119sto odwo\u0142ywali si\u0119 do sztuki, wskazuj\u0105c na pewne analogie z tej dziedziny i podaj\u0105c liczne przyk\u0142ady, maj\u0105ce ilustrowa\u0107 i rozja\u015bnia\u0107 pewne problemy z zakresu teorii bytu czy teorii moralno\u015bci. Jest to zrozumia\u0142e, gdy\u017c ju\u017c wtedy istnia\u0142y stosunkowo liczne sztuki, kt\u00f3rych obecno\u015b\u0107 w \u017cyciu ka\u017cdego cz\u0142owieka jest niew\u0105tpliwa. Oczywi\u015bcie w staro\u017cytno\u015bci termin sztuka (techne) obejmowa\u0142 swym zakresem wszelk\u0105 wytw\u00f3rczo\u015b\u0107, nie tylko tak zwan\u0105 przez nas \u201etw\u00f3rczo\u015b\u0107 artystyczn\u0105\u201d. Jakiekolwiek wytwarzanie (poiesis) wi\u0105za\u0142o si\u0119 z obecno\u015bci\u0105 odpowiedniej sprawno\u015bci-dyspozycji <\/span>techne. Oczywi\u015bcie nie ka\u017cde wytwarzanie jest na miar\u0119 mistrza, tak te\u017c i obecno\u015b\u0107 sztuki b\u0119dzie proporcjonalna. Ten normatywny aspekt sztuki wydoby\u0142 H.J. Kraemer, nawi\u0105zuj\u0105c do obecnej w pismach Platona koncepcji swoistej funkcji, jak\u0105 posiada ka\u017cda sztuka. Owa funkcja konstytuuje istot\u0119 danej sztuki w tym sensie, \u017ce wyst\u0119powanie danej funkcji (tj. wytwarzanie zamierzonych dzie\u0142) \u015bwiadczy o obecno\u015bci tej sztuki tym bardziej, im lepiej to dzie\u0142o jest wykonywane. Je\u015bli wyst\u0119puj\u0105 odchylenia od normy, jak\u0105 wyznacza doskona\u0142o\u015b\u0107 dzie\u0142a, to w skrajnym przypadku mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o braku sztuki. Faktyczno\u015b\u0107 i doskona\u0142o\u015b\u0107 dzie\u0142a wyznacza obiektywny i realistyczny charakter normy zawartej w swoistej funkcji ka\u017cdej rzeczy. W plato\u0144skiej koncepcji cnoty zaznacza si\u0119 analogia z dziedzin\u0105 sztuki. Doskona\u0142e (najlepsze) spe\u0142nianie swoistej funkcji ujawnia w\u0142a\u015bnie swoist\u0105 cnot\u0119, jaka wi\u0105\u017ce si\u0119 z t\u0105 funkcj\u0105.<\/p>\n

\"\"
Polowanie na jelenia, mozaika z Pelli – miasta narodzin Aleksandra Wielkiego<\/figcaption><\/figure>

W przypadku duszy jest ni\u0105 pe\u0142nia \u017cycia, wyra\u017caj\u0105ca si\u0119 w sprawiedliwo\u015bci jako doskona\u0142ej harmonii trzech centr\u00f3w dzia\u0142ania wyp\u0142ywaj\u0105cego z duszy. Pe\u0142nia \u017cycia z konieczno\u015bci wi\u0105\u017ce si\u0119 z eudaimoni\u0105 \u2013 stanem spe\u0142nienia si\u0119 \u017cycia \u2013 szcz\u0119\u015bcia. Teoria swoistej funkcji dotyczy nie tylko sztuk i cnoty, ale wszystkich przedmiot\u00f3w natury. Ka\u017cdy ma zatem sw\u0105 charakterystyczn\u0105 funkcj\u0119 i odpowiadaj\u0105c\u0105 jej swoist\u0105 cnot\u0119, kt\u00f3ra powoduje, \u017ce owa funkcja spe\u0142niana jest najlepiej61. Wida\u0107 wi\u0119c, \u017ce sztuka i cnota stoj\u0105 bardzo blisko siebie, a czym\u015b, co je \u0142\u0105czy, jest wiedza, kt\u00f3ra pozwala tw\u00f3rcy (rzemie\u015blnikowi) wytwarza\u0107 dobre (doskona\u0142e) przedmioty, a komu\u015b dzia\u0142aj\u0105cemu doprowadza\u0107 swe czyny do celu w mistrzowski spos\u00f3b. Naturalne jest wi\u0119c, \u017ce Arystoteles zaliczy\u0142 potem sztuk\u0119 do trwa\u0142ych dyspozycji zwi\u0105zanych z poznaniem prawdy. Platon do\u015b\u0107 obszernie pisa\u0142 o tw\u00f3rczo\u015bci, jako \u017ce ta dziedzina ludzkiej aktywno\u015bci \u2013wed\u0142ug niego \u2013 pe\u0142ni istotn\u0105 rol\u0119 w budowaniu i w poprawnym funkcjonowaniu idealnego ustroju pa\u0144stwowego. W tym kontek\u015bcie sztuka uto\u017csamia si\u0119 z dzia\u0142aniem: filozof ten cz\u0119sto stosowa\u0142 terminy techne i arete zamiennie, co jest zrozumia\u0142e w kontek\u015bcie wy\u017cej przedstawionych zale\u017cno\u015bci. Arystoteles natomiast wyra\u017anie odr\u00f3\u017cni\u0142 dzia\u0142anie od tworzenia i wprawdzie w\u015br\u00f3d trwa\u0142ych dyspozycji zwi\u0105zanych z poznawaniem prawdy umie\u015bci\u0142 sztuk\u0119, to jednak jej cel jest czysto nadrz\u0119dny: ma na wzgl\u0119dzie dobro wytworu, nie za\u015b powodzenie w dzia\u0142aniu, jak cnota moralna. Z tego wzgl\u0119du sztuka doskonali cz\u0142owieka tylko po\u015brednio, mianowicie na tyle, na ile jej wytwory przyczyniaj\u0105 si\u0119 do dobrego dzia\u0142ania lub s\u0105 w nim wykorzystywane. Dla obydwu filozof\u00f3w fakt obecno\u015bci sztuki i jej wytwor\u00f3w w \u017cyciu ludzkim stanowi\u0142 istotn\u0105 inspiracj\u0119 ich rozwa\u017ca\u0144, gdy\u017c rozumieli jej wp\u0142ywy i zagro\u017cenia z ni\u0105 zwi\u0105zane, je\u015bli nie zostanie ona jako\u015b umiejscowiona w perspektywie ostatecznych przeznacze\u0144 cz\u0142owieka i nakierowana na nie. Dlatego starali si\u0119 okre\u015bli\u0107 jej natur\u0119 i okre\u015bli\u0107 jej miejsce w \u017cyciu cz\u0142owieka, a tym samym jej stosunek do moralno\u015bci, jako czego\u015b dla niego podstawowego, gdy\u017c b\u0119d\u0105cego warunkiem szcz\u0119\u015bcia. Platon widzia\u0142 istot\u0119 sztuki w na\u015bladowaniu, st\u0105d kryterium jej s\u0142uszno\u015bci czy dobroci stanowi na\u015bladowany przedmiot. Tote\u017c trudno m\u00f3wi\u0107 w takiej koncepcji o tw\u00f3rczo\u015bci, gdy\u017c jedynym w\u0142a\u015bciwym tw\u00f3rc\u0105 jest B\u00f3g, stwarzaj\u0105cy idee \u2013 wzory na\u015bladowane potem przez cz\u0142owieka w r\u00f3\u017cnego rodzaju aktywno\u015bciach. Pewn\u0105 namiastk\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci by\u0142aby tylko sprawno\u015b\u0107 realizacji, tj. wcielania na\u015bladowanego idealnego przedmiotu w jakim\u015b materiale. Wzorcem prawdziwej sztuki jest Demiurg, kt\u00f3ry mia\u0142 na\u015bladowa\u0107 idee (po ich uprzednim wytworzeniu) i \u201ewciela\u0107\u201d je w materi\u0119 na spos\u00f3b wprowadzania w ni\u0105 porz\u0105dku i harmonii, jakie istniej\u0105 w \u015bwiecie idei. Filozof, kt\u00f3ry poznawczo dociera do najwy\u017cszych zasad i wprowadza obecny w nich boski porz\u0105dek w siebie i w \u017cycie spo\u0142eczne, jest idea\u0142em prawdziwego cz\u0142owieka i w\u0142adcy. Rzemie\u015blnicy, kt\u00f3rzy poznaj\u0105 ni\u017csze idee \u2013 te dotycz\u0105ce przedmiot\u00f3w codziennego u\u017cytku, pe\u0142ni\u0105 wprawdzie s\u0142u\u017cebn\u0105, ale istotn\u0105 funkcj\u0119 w pa\u0144stwie, podtrzymuj\u0105c jego prawid\u0142owe funkcjonowanie. Natomiast wszyscy inni arty\u015bci, kt\u00f3rzy ani nie docieraj\u0105 do najwy\u017cszej prawdy, ani nie produkuj\u0105 rzeczy przydatnych w codziennym \u017cyciu, powinni zosta\u0107 poddani \u015bcis\u0142emu nadzorowi. Je\u015bli b\u0119d\u0105 tworzy\u0107 zgodnie z nakazanymi przez rz\u0105dz\u0105cych regu\u0142ami i wzorcami, ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 b\u0119dzie po\u017cyteczna dla spo\u0142eczno\u015bci. Lecz je\u015bli zechc\u0105 na\u015bladowa\u0107 czy to rzeczywisto\u015b\u0107 zewn\u0119trzn\u0105, a wi\u0119c materialn\u0105, czyli na\u015bladowa\u0107 co\u015b, co samo jest na\u015bladownictwem lub te\u017c r\u00f3\u017cne charaktery czy sytuacje w celu zyskania poklasku t\u0142umu i zwi\u0119kszenia w\u0142asnej popularno\u015bci, maj\u0105 zosta\u0107 wydaleni z pa\u0144stwa. Bowiem taka dzia\u0142alno\u015b\u0107 jest szkodliwa wychowawczo, gdy\u017c oddala ludzi od prawdy i wzbudza w ich duszach takie stany, kt\u00f3rych za wszelk\u0105 cen\u0119 nale\u017cy unika\u0107. O ile u Platona cnota i sztuka w swej najwy\u017cszej postaci uto\u017csamiaj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105, a w ni\u017cszych sztuka zosta\u0142a podporz\u0105dkowana wymogom cnoty, o tyle u Arystotelesa stanowi\u0105 one dwa odr\u0119bne rodzaje aktywno\u015bci ludzkiej, a tw\u00f3rczo\u015b\u0107 ma swe charakterystyczne czynno\u015bci. Poniewa\u017c \u017cadne idee nie s\u0105 uprzednio dane z g\u00f3ry, to artysta sam musi je sobie wypracowa\u0107. Jednak\u017ce nie zachodzi tu dowolno\u015b\u0107: Stagiryta zgadza\u0142 si\u0119 z koncepcj\u0105 na\u015bladowania jako istoty sztuki. Nie jest to wszak\u017ce proste kopiowanie rzeczy po prostu napotkanych w \u015bwiecie, lecz wymaga odczytania celowego (czy og\u00f3lnie racjonalnego) porz\u0105dku natury i takiego wytwarzania nowych przedmiot\u00f3w, kt\u00f3rych spos\u00f3b dzia\u0142ania jest podobny do panuj\u0105cego w naturze. W\u0142a\u015bciwa tw\u00f3rczo\u015b\u0107 sk\u0142ada si\u0119 ze skonstruowania pomys\u0142u-idei wytworu i pokierowaniem jego produkcj\u0105, zgodnym z kryteriami odczytanymi w \u015bwiecie os\u00f3b i rzeczy spotykanych w naturze. Wszelkie wytwory maj\u0105 by\u0107 zatem celowo skonstruowane: zestawione w taki spos\u00f3b z cz\u0119\u015bci czy tak ukszta\u0142towane, by spe\u0142nia\u0142y cel, do jakiego zosta\u0142y zaplanowane. Najog\u00f3lniej ten cel polega na uzupe\u0142nianiu brak\u00f3w pozostawionych przez natur\u0119. Dostrze\u017cone przez cz\u0142owieka braki s\u0105 racj\u0105 istnienia sztuki, a zarazem gwarancj\u0105 jej wolno\u015bci: od inwencji artysty b\u0119dzie zale\u017ce\u0107 spos\u00f3b, w jaki zostan\u0105 uzupe\u0142nione. W tym sensie sztuka pe\u0142ni s\u0142u\u017cebn\u0105 rol\u0119 w stosunku do moralno\u015bci: zadaniem sztuki b\u0119dzie dostarczenie odpowiednich \u015brodk\u00f3w czy narz\u0119dzi tam, gdzie dzia\u0142anie tego wymaga. Tote\u017c rzemios\u0142o czy inn\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 jako czynno\u015bci s\u0142u\u017cebne Arystoteles pozostawi\u0142 niewolnikom i obcym, za\u015b wykluczy\u0142 je z zaj\u0119\u0107 obywatela, kt\u00f3ry powinien zajmowa\u0107 si\u0119 tylko filozofi\u0105 i praktykowaniem cn\u00f3t w \u017cyciu indywidualnym i spo\u0142ecznym. W przeno\u015bnym tylko znaczeniu mo\u017cna by za tw\u00f3rczo\u015b\u0107 uzna\u0107 swego rodzaju \u201etworzenie siebie\u201d, dzi\u0119ki nabywaniu dyspozycji i kszta\u0142towaniu w\u0142asnego dzia\u0142ania i \u017cycia. Skutki tego mo\u017cna ocenia\u0107 w kategoriach dobroci i s\u0142uszno\u015bci, a tak\u017ce pi\u0119kna. Uzasadnione wydaje si\u0119 stwierdzenie, \u017ce idea\u0142 pi\u0119kna-dobra (kalokagathia) przenikaj\u0105cy ca\u0142\u0105 antyczn\u0105 kultur\u0119, znalaz\u0142 u Platona i Arystotelesa swe racjonalne uzasadnienie, cho\u0107 spos\u00f3b jego przeprowadzenia i wyniki r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od ich rozumienia \u015bwiata i cz\u0142owieka. <\/p>\n

e)\u2002 Poszukiwanie racjonalnych podstaw religii i jej rola w \u017cyciu ludzkim<\/strong><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce rola religii i wiary w bog\u00f3w dla \u017cycia jednostki i spo\u0142eczno\u015bci zosta\u0142a prawdopodobnie najwyra\u017aniej okre\u015blona w ostatnim dziele dojrza\u0142ego i do\u015bwiadczonego \u017cyciowo Platona \u2013 w Prawach<\/em>.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Analogicznie jak w Politei,<\/em> filozof szkicowa\u0142 zarys idealnego ustroju, tu jednak pr\u00f3bowa\u0142 zaprojektowa\u0107 do\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142owo system prawny dla idealnej spo\u0142eczno\u015bci65. Odniesienie swego \u017cycia do Najwy\u017cszej Przyczyny w r\u00f3\u017cnych aspektach jej bytowania lub relacji do \u015bwiata stanowi wa\u017cne momenty konstytuuj\u0105ce dobro\u0107 cz\u0142owieka66. Z tego te\u017c powodu Platon i Arystoteles do\u015b\u0107 starannie starali si\u0119 okre\u015bli\u0107 natur\u0119 Boga i Jego relacji do \u015bwiata, a na tym tle w\u0142a\u015bciwe odniesienia cz\u0142owieka do rzeczywisto\u015bci boskiej. Stali si\u0119 oni zatem niejako reformatorami religijnymi, kt\u00f3rzy starali si\u0119 przekroczy\u0107 warstw\u0119 mityczno-poetyck\u0105 oficjalnej, pa\u0144stwowej religii i chcieli nada\u0107 postawom religijnym racjonalne podstawy. Dostrzegli kluczow\u0105 jej rol\u0119 dla \u017cycia indywidualnego i spo\u0142ecznego cz\u0142owieka. B\u00f3g jako tw\u00f3rca \u015bwiata (Platon) i jego ostateczna przyczyna (Arystoteles) jest miar\u0105 post\u0119powania cz\u0142owieka, wzorcem jego dobroci i gwarantem porz\u0105dku kosmicznego ispo\u0142ecznego. Bezbo\u017cno\u015b\u0107, niewiara czy ateizm okaza\u0142y si\u0119 zagro\u017ceniem dla \u017cycia indywidualnego ispo\u0142ecznego. Przekonanie o istnieniu opatrzno\u015bci indywidualnej, sta\u0142o\u015bci, niezmienno\u015bci, prawdom\u00f3wno\u015bci i dobroci Boga sankcjonuje moralno\u015b\u0107 i do pewnego stopnia wyznacza tre\u015b\u0107 ludzkiej cnoty oraz zakre\u015bla granice dzia\u0142aniom cz\u0142owieka. B\u00f3g tak\u017ce okazuje si\u0119 by\u0107 dla nich wzorem w tym sensie, \u017ce Jego dzia\u0142anie staje si\u0119 przedmiotem na\u015bladowania, dzi\u0119ki czemu nast\u0119puje upodobnienie si\u0119 do Niego. Nie jest On natomiast celem cz\u0142owieka w tym sensie, \u017ce nie ma mo\u017cliwo\u015bci zaistnienia relacji osobowej cz\u0142owieka w stosunku do Boga. Wed\u0142ug Platona, w wyniku d\u0142ugiej ascezy, maj\u0105cej opanowa\u0107 i zharmonizowa\u0107 to, co ni\u017csze, cielesne i podda\u0107 to panowaniu rozumu, a tak\u017ce dzi\u0119ki wysi\u0142kowi poznawczemu, cz\u0142owiek mo\u017ce osi\u0105gn\u0105\u0107 po cz\u0119\u015bci ju\u017c na ziemi, a w pe\u0142ni po \u015bmierci to, co jest normalnie udzia\u0142em bog\u00f3w \u2013 kontemplacj\u0119 prawdy p\u0142yn\u0105cej z wiecznych i doskona\u0142ych idei67. Arystoteles wprawdzie sam m\u00f3wi\u0142 o kontemplacji Boga jako ostatecznym celu, jednak nie wydaje si\u0119, aby mia\u0142 to by\u0107 bezpo\u015bredni ogl\u0105d Jego istoty, a tylko widzenie Jego relacji do \u015bwiata czy rozumienie Go jako ostatecznego celu rzeczywisto\u015bci. Dla Arystotelesa religia by\u0142a niezb\u0119dnym sk\u0142adnikiem \u017cycia indywidualnego i spo\u0142ecznego, podobnie jak dla jego mistrza, r\u00f3\u017cnica jednak polega na tym, \u017ce nie precyzowa\u0142 on tak dok\u0142adnie zagadnie\u0144 \u015bci\u015ble religijnych, ograniczaj\u0105c si\u0119 do samej teologii, w zasadzie uto\u017csamiaj\u0105c sw\u0105 metafizyk\u0119 z teologi\u010568. Mo\u017cna jednak pokusi\u0107 si\u0119 o pewn\u0105 hipotez\u0119: skoro jego \u017cyciorys i pisma dowodz\u0105, \u017ce zna\u0142 dok\u0142adnie nauk\u0119 swego mistrza i pewnym zagadnieniom w niej zawartym po\u015bwi\u0119ca sporo polemicznej uwagi, szczeg\u00f3lnie ideom, koncepcji pa\u0144stwa i ustroju, zagadnieniu dobra, natomiast sprawy zwi\u0105zane z religi\u0105 zajmuj\u0105 stosunkowo niewiele miejsca, to mo\u017cna z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem przyj\u0105\u0107, \u017ce zgadza\u0142 si\u0119 z pogl\u0105dami swego poprzednika w dziedzinie religii, pomimo tego, \u017ce r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 od niego znacznie w samym pojmowaniu Absolutu. Miejsca, w kt\u00f3rych mo\u017cna znale\u017a\u0107 cokolwiek na temat kultu czy bo\u017cej s\u0142u\u017cby, sprawiaj\u0105 wra\u017cenie g\u0142\u0119bokiego przekonania, oczywisto\u015bci i konieczno\u015bci faktu obecno\u015bci religii w \u017cyciu spo\u0142ecznym czy indywidualnym69. f)\u2002 Poszukiwanie istoty \u017cycia spo\u0142ecznego i w\u0142a\u015bciwych form jego ukszta\u0142towania70 W czasach wsp\u00f3\u0142czesnych polityka, ze wzgl\u0119du na niemal powszechny niew\u0142a\u015bciwy spos\u00f3b jej uprawiania (prawie ca\u0142kowity brak rozumienia dobra wsp\u00f3lnego, partyjnictwo i prywata) i okre\u015blone zasz\u0142o\u015bci historyczne, straci\u0142a reputacj\u0119 i cieszy si\u0119 z\u0142\u0105 s\u0142aw\u0105. I to do tego stopnia, \u017ce za cnot\u0119 powoli zaczyna uchodzi\u0107 swego rodzaju \u201eapolityczno\u015b\u0107\u201d, za\u015b samo czyje\u015b zainteresowanie polityk\u0105 jest podejrzane. Podobna sytuacja i klimat wok\u00f3\u0142 polityki mia\u0142y wszak\u017ce miejsce ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci, jednak nie by\u0142o jeszcze indywidualizmu i panowa\u0142o wci\u0105\u017c bardzo silne przekonanie o donios\u0142o\u015bci \u017cycia politycznego, czy w og\u00f3le spo\u0142ecznego dla kszta\u0142towania si\u0119 los\u00f3w jednostki i jej spe\u0142nienia si\u0119. Dlatego Platon iArystoteles nie mogli pozostawi\u0107 tej dziedziny \u017cycia ludzkiego bez poddania jej refleksji teoretycznej, zarysowania pewnego idea\u0142u czy postaci wzorcowej, normatywnej. Chodzi\u0142o te\u017c o wysuni\u0119cie pewnych postulat\u00f3w praktycznych, kt\u00f3re mia\u0142y prowadzi\u0107 do uzdrowienia \u017cycia politycznego i bardziej pozytywnego wp\u0142ywu na \u017cycie spo\u0142eczno\u015bci ludzkiej. W wyniku docieka\u0144 tych filozof\u00f3w okaza\u0142o si\u0119, \u017ce \u017cycie spo\u0142eczne (ze szczeg\u00f3ln\u0105 w nim rol\u0105 polityki) tak naprawd\u0119 stanowi przestrze\u0144, w kt\u00f3rej realizuje si\u0119 ludzka dobro\u0107 i dzi\u0119ki cnotliwemu \u017cyciu nast\u0119puje spe\u0142nienie si\u0119 cz\u0142owieka. Tak wi\u0119c w\u0142a\u015bciwie ukszta\u0142towana spo\u0142eczno\u015b\u0107 polityczna z odpowiednim ustrojem stanowi ostateczny horyzont ludzkiej szcz\u0119\u015bliwo\u015bci. By\u0142o to konieczne, kiedy nie zaistnia\u0142o jeszcze Objawienie chrze\u015bcija\u0144skie, kt\u00f3re przynios\u0142o perspektyw\u0119 spe\u0142nienia si\u0119 cz\u0142owieka w osobowej relacji z Bogiem \u2013 Osob\u0105 najdoskonalsz\u0105 \u2013 w wieczno\u015bci przez religi\u0119. Funkcjonuj\u0105ce rozwi\u0105zania spo\u0142eczne (polityczne) wywiera\u0142y wi\u0119c istotny wp\u0142yw wychowawczy na cz\u0142owieka, umo\u017cliwiaj\u0105c albo znacznie utrudniaj\u0105c jego spe\u0142nienie si\u0119 w szcz\u0119\u015bciu. Powszechne zaistnienie chrze\u015bcija\u0144stwa w \u017cyciu publicznym Europy zmieni\u0142o pod tym wzgl\u0119dem spos\u00f3b my\u015blenia o spe\u0142nieniu si\u0119 cz\u0142owieka, przestawiaj\u0105c niekt\u00f3re akcenty. Niemniej g\u0142\u00f3wna my\u015bl staro\u017cytnych o celu pa\u0144stwa, kt\u00f3re powinno dba\u0107 o wychowanie obywateli i umo\u017cliwia\u0107 im dobre \u017cycie zgodne z cnotami wci\u0105\u017c pozostaje aktualna, tak jak wci\u0105\u017c aktualny jest naczelny cel \u017cycia ludzkiego \u2013 jego spe\u0142nienie si\u0119 w szcz\u0119\u015bciu. Relacje spo\u0142eczne cz\u0142owieka obydwaj filozofowie starali si\u0119 w maksymalnym stopniu kszta\u0142towa\u0107 na miar\u0119 ludzkiej cnoty, id\u0105c w tym za przedsokratejskimi ju\u017c przekonaniami o tym, \u017ce z konieczno\u015bci musi ona mie\u0107 charakter polityczny, a wi\u0119c uzdalniaj\u0105ca cz\u0142owieka do dobrego, rozs\u0105dnego \u017cycia z innymi lud\u017ami w spo\u0142eczno\u015bci politycznej (pa\u0144stwie). Pocz\u0105tkowo ujawnia si\u0119 to w ich koncepcjach ekonomii \u2013 a wi\u0119c \u017cycia rodzinno-gospodarczego, kt\u00f3re z natury przyporz\u0105dkowane jest bytowaniu ludzi jako obywateli wsp\u00f3lnoty politycznej. I chocia\u017c uArystotelesa ogniskuje si\u0119 ono wok\u00f3\u0142 elementarnej jednostki \u017cycia spo\u0142ecznego \u2013 domostwa, w kt\u00f3rym wiedzie swe \u017cycie rodzina, a u Platona w zasadzie zaciera si\u0119 r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy ekonomi\u0105 a polityk\u0105, za\u015b czysto ekonomiczne relacje wymiany produkowanych d\u00f3br s\u0105 pocz\u0105tkiem pa\u0144stwa, to jednak wszystkie szczeg\u00f3\u0142owe dziedziny tradycyjnie nale\u017c\u0105ce do ekonomii, rozpatrywane s\u0105 przez nich z punktu widzenia cnoty \u2013 dobroci ludzkiej, a wi\u0119c zgodno\u015bci lub niezgodno\u015bci z ni\u0105. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 ekonomiczna nie mo\u017ce bowiem toczy\u0107 si\u0119 swym w\u0142asnym biegiem, a stanowi\u0105c powa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wysi\u0142k\u00f3w \u017cyciowych ka\u017cdego cz\u0142owieka, musi zosta\u0107 odpowiednio uporz\u0105dkowana, je\u015bli ma nie stanowi\u0107 przeszkody w spe\u0142nieniu si\u0119 cz\u0142owieka. W stopniu najwy\u017cszym cnota okazuje si\u0119 by\u0107 polityczn\u0105 w rozwa\u017caniach Platona i Arystotelesa, odnosz\u0105cych si\u0119 do relacji mi\u0119dzy obywatelami w pa\u0144stwie, kt\u00f3re staj\u0105 si\u0119 prawid\u0142owe dzi\u0119ki sprawiedliwo\u015bci. Obydwaj my\u015bliciele potwierdzili w nich tradycyjne przekonanie o tym, \u017ce w niej zawiera si\u0119 pe\u0142nia cnoty. Istotnym zamierzeniem (i osi\u0105gni\u0119ciem) Platona by\u0142o pokazanie sprawiedliwo\u015bci w niej samej i udowodnienie, \u017ce jest godna posiadania dla niej samej, a nie tylko ze wzgl\u0119du na r\u00f3\u017cne skutki zewn\u0119trzne, kt\u00f3re przynosi oraz na uwarunkowania spo\u0142eczne, maj\u0105ce wymusza\u0107 tak\u0105 czy inn\u0105 jej posta\u0107 lub zgodne z nimi postawy.<\/p>\n

\"\"
Alegoria sprawiedliwo\u015bci, autor i data powstania nieznane<\/figcaption><\/figure>

Cz\u0142owiek zatem sprawiedliwy przez swoje wewn\u0119trzne uporz\u0105dkowanie odzwierciedla w sobie porz\u0105dek kosmosu, pochodz\u0105cy od Boga. W ten spos\u00f3b sprawiedliwo\u015b\u0107 \u0142\u0105czy w sobie ludzki i boski porz\u0105dek, b\u0119d\u0105c istot\u0105 postawy religijnej. Wed\u0142ug Arystotelesa, sprawiedliwo\u015b\u0107 jest cnot\u0105 doskona\u0142\u0105, gdy\u017c gwarantuje w\u0142a\u015bciwe dzia\u0142ania nie tylko wobec siebie, ale i wobec innych. W swym og\u00f3lnym rozumieniu jest albo pos\u0142usze\u0144stwem takiemu prawu, kt\u00f3re prawodawca uk\u0142ada\u0142 z intencj\u0105 uzyskania pe\u0142nej cnoty obywateli. Polega to na uwzgl\u0119dnieniu szczeg\u00f3\u0142owych wymaga\u0144, kt\u00f3rych zachowywanie czyni cz\u0142owieka doskona\u0142ym, albo jest cnota tak\u0105 dyspozycj\u0105, kt\u00f3ra uzdalnia cz\u0142owieka do uwzgl\u0119dniania w swych dzia\u0142aniach \u0142adu, porz\u0105dku i proporcji mi\u0119dzy w\u0142asnym a cudzym dobrem. To wszak\u017ce dobro tak naprawd\u0119 nie jest do ko\u0144ca \u201ecudzym\u201d, gdy\u017c wszyscy obywatele \u017cyj\u0105 we wsp\u00f3lnocie politycznej, kt\u00f3ra umo\u017cliwia im szcz\u0119\u015bliwe \u017cycie i st\u0105d s\u0105 wzajemnie od siebie zale\u017cni. Tote\u017c wykraczanie przeciwko dobru innych (pragnienie, by czego\u015b \u201emie\u0107 wi\u0119cej\u201d ich kosztem lub by nies\u0142usznie \u201emieli mniej\u201d) okazuje si\u0119 w\u0142a\u015bciwie tak\u017ce szkodzeniem samemu sobie. My\u015bl o \u0142adzie, porz\u0105dku i harmonii, wyst\u0119puj\u0105c\u0105 u Platona, Arystoteles przeni\u00f3s\u0142 na konkretne dziedziny dokonywania si\u0119 relacji mi\u0119dzyludzkich, takie jak podzia\u0142 d\u00f3br i obci\u0105\u017ce\u0144, regulowanie zobowi\u0105za\u0144, zawieranie um\u00f3w i wynagradzanie krzywd. Tym samym da\u0142 realne podstawy cywilizowanego i racjonalnego wsp\u00f3\u0142\u017cycia mi\u0119dzy lud\u017ami w pa\u0144stwie, opartego na dobru i prawdzie, a nie na przemocy i sile. Rozwa\u017cania na temat natury i roli pa\u0144stwa dla \u017cycia ludzkiego by\u0142y dla obydwu filozof\u00f3w ju\u017c tylko skutkiem, przeniesieniem uwagi z pojedynczego cz\u0142owieka na ca\u0142o\u015b\u0107 otaczaj\u0105cych go relacji spo\u0142ecznych. Tak jak jego \u017cycie w wymiarze biologicznym zale\u017cy od tego, czy napotka on wok\u00f3\u0142 siebie sprzyjaj\u0105ce warunki do od\u017cywiania si\u0119, schronienia i d\u0142u\u017cszego przebywania, tak okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jego \u017cycie duchowe zale\u017cy do ukszta\u0142towania wsp\u00f3lnoty politycznej, kt\u00f3ra jest naturalnym \u015brodowiskiem duchowym cz\u0142owieka. \u0179le uformowana uniemo\u017cliwi mu dobre \u017cycie i spe\u0142nienie si\u0119, a nawet w skrajnym przypadku, jak okaza\u0142o si\u0119 na przyk\u0142adzie Sokratesa, mo\u017ce go przyprawi\u0107 o \u015bmier\u0107. Tote\u017c z najwy\u017csz\u0105 staranno\u015bci\u0105 i zaanga\u017cowaniem Platon i Arystoteles przygl\u0105dali si\u0119 naturze pa\u0144stwa, staraj\u0105c si\u0119 j\u0105 uj\u0105\u0107 i zrozumie\u0107 oraz tak zaprojektowa\u0107 jej funkcjonowanie, aby jak najbardziej s\u0142u\u017cy\u0142a cnocie i spe\u0142nieniu si\u0119 cz\u0142owieka.<\/p>\n

Powstanie i rola uniwersytet\u00f3w.  <\/strong><\/p>\n

Czas wczesnego \u015bredniowiecza po zamkni\u0119ciu Akademii Plato\u0144skiej to okres funkcjonowania w Europie r\u00f3\u017cnych szk\u00f3\u0142 czy o\u015brodk\u00f3w badawczych, studi\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 edukacj\u0105 m\u0142odzie\u017cy i szczeg\u00f3\u0142owymi zagadnieniami, ze szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0105 szk\u00f3\u0142 teologicznych, zajmuj\u0105cych si\u0119 kszta\u0142ceniem przysz\u0142ego duchowie\u0144stwa i kultywowaniem rozwijaj\u0105cej si\u0119 teologii, rozumianej jako racjonalizacja Objawienia chrze\u015bcija\u0144skiego za pomoc\u0105 metod, narz\u0119dzi i j\u0119zyka wypracowanego zasadniczo w filozofii i jej naukach pomocniczych, jak logika, analiza j\u0119zyka (filologia) i historia filozofii.<\/p>\n

\"\"
Palazzo Malvezzi Campeggi, renesansowy pa\u0142ac,  w kt\u00f3rym mie\u015bci si\u0119 Wydzia\u0142 Prawa Uniwersytetu Bolo\u0144skiego  . Nazwa pochodzi od dw\u00f3ch rodzin Malvezzi i Campeggi, fot. Sailko<\/figcaption><\/figure>

Pierwszy uniwersytet powsta\u0142 Bolonii [1088 r. umowna data -dop. red.] jako wydzia\u0142 prawa \u015bwieckiego i kanonicznego, z czasem rozbudowuj\u0105c si\u0119 o kolejne wydzia\u0142y. Najs\u0142ynniejszym w \u015bredniowieczu sta\u0142 si\u0119 Uniwersytet Paryski [1253 r. data powstania, dop. red.] kszta\u0142tuj\u0105cy si\u0119 jako studium filozoficzno-teologiczne, a z czasem stworzy\u0142 kanon struktury uniwersyteckiej w postaci czterech wydzia\u0142\u00f3w: filozoficznego, teologicznego, medycznego i prawa (\u015bwieckiego i kanonicznego). W ten spos\u00f3b problematyka zapocz\u0105tkowana i stopniowo rozwijana w Akademii Platona, wzbogacona o tradycj\u0119 prawn\u0105 rzymsk\u0105 i analiz\u0119 Objawienia chrze\u015bcija\u0144skiego zacz\u0119\u0142a by\u0107 metodycznie badana, rozwijana i przekazywana kolejnym pokoleniom student\u00f3w. Stopniowy rozw\u00f3j i powstawanie nowych uniwersytet\u00f3w i zwi\u0119kszanie si\u0119 liczby wykszta\u0142conych ludzi w poszczeg\u00f3lnych krajach doprowadzi\u0142 do ukszta\u0142towania si\u0119 chrze\u015bcija\u0144skiej, racjonalnej kultury i cywilizacji europejskiej.<\/p>\n

\"\"
Obecny budynek Sorbony, fot. Thierry Bezecourt<\/figcaption><\/figure>

Rol\u0105 uniwersytetu by\u0142o stworzenie i podtrzymywanie wsp\u00f3lnoty badaczy i nauczycieli, zjednoczonej we wsp\u00f3lnym wysi\u0142ku odkrywania i przekazywania uczniom prawdy o rzeczywisto\u015bci \u015bwiata, cz\u0142owieka i Boga zar\u00f3wno we wszystkich aspektach, konstytuuj\u0105cych poszczeg\u00f3lne dziedziny badania, kt\u00f3re z czasem wzbogacano. Naczelne zadanie uniwersytetu polega na strze\u017ceniu prawdy o Bogu cz\u0142owieku i \u015bwiecie, osi\u0105gni\u0119tej w dotychczasowych badaniach, jak r\u00f3wnie\u017c jej rozwijaniu przez nowe badania i odkrycia, i przekazywaniu coraz to nowym pokoleniom student\u00f3w, a poprzez ich obecno\u015b\u0107 jako absolwent\u00f3w w r\u00f3\u017cnych miejscach \u017cycia spo\u0142ecznego \u2013 budowanie na tej podstawie racjonalnej i ludzkiej kultury, dostosowanej do prawdy o cz\u0142owieku jako osobie.<\/p>\n

Artyku\u0142 pochodzi z czasopisma Cz\u0142owiek w kulturze nr 27<\/a><\/p>\n

Dla wi\u0119kszej przejrzysto\u015bci artyku\u0142 pozbawiony zosta\u0142 przypis\u00f3w, je\u017celi kto\u015b z czytelnik\u00f3w chce mie\u0107 go w wersji oryginalnej, mo\u017ce go pobra\u0107 z tego linku<\/a> <\/p>\n

 Opracowanie Mariusz Jab\u0142o\u0144ski <\/span><\/p>\n

<\/p>\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Artyku\u0142em Pana prof. KUL-u Zbigniewa Pa\u0144pucha pt. Od Akademii do uniwersytetu rozpoczynamy prezentacj\u0119 serii artyku\u0142\u00f3w po\u015bwi\u0119conych instytucji uniwersytetu. Chcemy w ten spos\u00f3b przybli\u017cy\u0107 jego rol\u0119 i znaczenie w dziejach Europy … <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":16240,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,11,2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16239"}],"collection":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16239"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16239\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/16240"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16239"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16239"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16239"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}