{"id":13720,"date":"2020-05-28T09:51:03","date_gmt":"2020-05-28T07:51:03","guid":{"rendered":"http:\/\/patriotycznykrakow.pl\/?p=13720"},"modified":"2020-05-29T10:48:24","modified_gmt":"2020-05-29T08:48:24","slug":"eliza-orzeszkowa-o-patriotyzmie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/2020\/05\/28\/eliza-orzeszkowa-o-patriotyzmie\/","title":{"rendered":"Eliza Orzeszkowa o patriotyzmie"},"content":{"rendered":"\n

Eliza Orzeszkowa (1842-1910) znana\njest jako wybitna pozytywistyczna pisarka. Stawiana jest w jednym rz\u0119dzie obok\nBoles\u0142awa Prusa i Henryka Sienkiewicza. Lektura dzie\u0142 szkolnej kole\u017canki Marii\nKonopnickiej, dowodzi i\u017c od czas\u00f3w warszawskiej pensji, samouctwem i\nsamozaparciem, doprowadzi\u0142a do przyznania jej trwa\u0142ego miejsca w literackim\npanteonie narodowym (cho\u0107 zyska\u0142a te\u017c rozpoznawalno\u015b\u0107 w niekt\u00f3rych krajach\neuropejskich, dzi\u0119ki t\u0142umaczeniom niekt\u00f3rych jej prac). Obecnie \u0142\u0105czy si\u0119 jej\nosob\u0119 przede wszystkim z powie\u015bci\u0105, kt\u00f3ra przez lata by\u0142a lektur\u0105 w szko\u0142ach\n\u015brednich i jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 takowych, doczeka\u0142a si\u0119 ekranizacji. Mam na my\u015bli\noczywi\u015bcie, uznawane za szczyt jej tw\u00f3rczo\u015bci \u201eNad Niemnem\u201d (1888), w kt\u00f3rej to\nksi\u0105\u017cce ukazane zosta\u0142y warunki \u017cycia codziennego i \u015bwi\u0105tecznego, warstw\nziemia\u0144skiej i w\u0142o\u015bcia\u0144skiej na Litwie w II po\u0142owie XIX w. W powie\u015bciach i\nnowelach zajmowa\u0142a si\u0119 tak\u017ce sprawami emancypacji kobiet czy te\u017c losem\nmniejszo\u015bci narodowych, inspiracji tw\u00f3rczej szukaj\u0105c np. w trakcie proces\u00f3w\ns\u0105dowych.<\/p>\n\n\n\n

Ziemianka z urodzenia, niezale\u017cna\npisarka z wyboru, Eliza z Paw\u0142owskich Orzeszkowa, wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cycia sp\u0119dzi\u0142a\nstatecznie na ziemi grodzie\u0144skiej, w wi\u0119kszo\u015bci w prowincjonalnym wtedy Grodnie,\nw kt\u00f3rym osiad\u0142a w 1869 r. Mia\u0142a jednak na swoim koncie, epizod zwi\u0105zany z\nwielk\u0105 narodow\u0105 histori\u0105. Wzi\u0119\u0142a udzia\u0142 w powstaniu styczniowym, gdy z\nnara\u017ceniem \u017cycia pomog\u0142a Romualdowi Trauguttowi w przedostaniu si\u0119 do Warszawy,\naby m\u00f3g\u0142 tam obj\u0105\u0107 kierownictwo Rz\u0105du Narodowego. Tematyka powsta\u0144cza pojawia\u0142a\nsi\u0119 p\u00f3\u017aniej w jej tw\u00f3rczo\u015bci literackiej. Mimo i\u017c Pisarka rzadko opuszcza\u0142a\nobszar ziem grodzie\u0144skiej i wile\u0144skiej w rosyjskim zaborze, w kwietniu 1890 r.\nsp\u0119dzi\u0142a kilkana\u015bcie dni w galicyjskim Krakowie. Zwiedzi\u0142a zabytkowe miasto i spotka\u0142a\nsi\u0119 z miejscowymi tw\u00f3rcami, takimi jak m.in.: Micha\u0142 Ba\u0142ucki, J\u00f3zef Blizi\u0144ski Mieczys\u0142aw\nPawlikowski czy te\u017c Zygmunt Sarnecki.<\/p><\/p>\n\n\n\n

Orzeszkowa zostawi\u0142a po sobie nie\ntylko wielow\u0105tkowe narracje epickie, lecz tak\u017ce \u015bwiadectwa swojego bie\u017c\u0105cego zaanga\u017cowania\nspo\u0142ecznego czyli publicystk\u0119. W takich tekstach mog\u0142a r\u00f3wnie\u017c wyrazi\u0107 sw\u00f3j\n\u015bwiatopogl\u0105d, a szczeg\u00f3lnie etyczne podej\u015bcie do danego tematu. Jej tw\u00f3rczo\u015b\u0107\nby\u0142a poczytna, a ona sama za\u015b sta\u0142a si\u0119 w ko\u0144cowym okresie \u017cycia, uznawana\nprzez wiele os\u00f3b za autorytet moralny, osi\u0105gaj\u0105c jeszcze wi\u0119kszy wp\u0142yw na\npi\u015bmienn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego swojej epoki.<\/p><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Domena publiczna<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Znana z wiary w si\u0142\u0119 edukacji,\nrozumianej jako motor pozytywnych zmian w spo\u0142ecze\u0144stwie, wzi\u0119\u0142a na pisarski\nwarsztat zagadnienie patriotyzmu. Skupi\u0142a si\u0119 na analizie jego form, kt\u00f3re j\u0105\nniepokoi\u0142y. W 1880 r. zanotowa\u0142a rozwa\u017cania zatytu\u0142owane jako: \u201eFa\u0142szywe\nkierunki patriotyzmu\u201d. Pisarka da\u0142a \u015bwiadectwo swego trze\u017awego spojrzenia, a\nnawet i podejrzliwo\u015bci, wobec cz\u0119\u015bci os\u00f3b deklaruj\u0105cych patriotyzm a tak\u017ce\ntakowymi pobudkami t\u0142umacz\u0105cych swoje post\u0119powanie. Ostro\u017cno\u015b\u0107 wydaje si\u0119\nuzasadniona, gdy wyjawia nam sw\u0105 argumentacj\u0119: \u201ejak wiara religijna, sztuka i\nnauka, jak mi\u0142o\u015b\u0107, mi\u0142osierdzie, po\u015bwi\u0119cenie i sama nawet praca, patriotyzm\nznajdowa\u0142 pomi\u0119dzy lud\u017ami fa\u0142szywych t\u0142umacz\u00f3w, niedo\u0142\u0119\u017cnych lub szalonych\nwyznawc\u00f3w i jak wszystkie inne, wielkie i dobroczynne, same w sobie, poj\u0119cia\nludzko\u015bci, bywa\u0142 on nieraz i bywa jeszcze dot\u0105d narz\u0119dziem, kt\u00f3rym z\u0142e lub\nniedo\u0142\u0119\u017cne r\u0119ce pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 ku z\u0142ym lub niedorzecznym celom\u201d. Dalej\nOrzeszkowa stara si\u0119 zdefiniowa\u0107 \u201efa\u0142szywy patriotyzm\u201d, wyodr\u0119bniaj\u0105c dwie\nkategorie: pierwsz\u0105 mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako zbli\u017con\u0105 do ksenofobii, druga za\u015b mo\u017ce\nby\u0107 odczytana jako rodzaj szowinizmu. Obie powy\u017cej wymienione postawy, traktuje\nPisarka jako b\u0142\u0119dne logicznie i etycznie. Wypaczaj\u0105 one ide\u0119 patriotyzmu i mog\u0105\nuczyni\u0107 w materii narodowych uczu\u0107, wiele z\u0142ego. W skrajnych przypadkach,\nksenofobia i szowinizm, mog\u0105 nawet przekre\u015bli\u0107 patriotyzm jako warto\u015b\u0107,\npodwa\u017cy\u0107 zasadno\u015b\u0107 takiej postawy. Orzeszkowa dostrzega zagmatwanie omawianego\nzjawiska, kt\u00f3re wi\u0105\u017ce si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142istnieniem bardzo wielu rozmaitych czynnik\u00f3w\nsk\u0142adowych jednocze\u015bnie. W analizowanym szkicu podkre\u015bli\u0142a dynamik\u0119 zmian,\n\u201ekt\u00f3rym ulega umys\u0142owo\u015b\u0107 i obyczajowo\u015b\u0107 powszechna\u201d, w wyj\u0105tkowo post\u0119powej,\nr\u00f3\u017cnej od wszystkich poprzednich, fazy rozwoju ludzko\u015bci. Autorka \u201eMeira\nEzefowicza\u201d wzi\u0119\u0142a tu pod uwag\u0119 wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 swojej prze\u0142omowej epoki, czasu\nwypierania pary przez gaz a gazu przez elektryczno\u015b\u0107. Zmiany to niewiadoma, bo\nw nieznane szli ludzie ukszta\u0142towani w starym \u015bwiecie, do kt\u00f3rego nie by\u0142o ju\u017c\npowrotu, poniewa\u017c w zawrotnym tempie odchodzi\u0142 on nieuchronnie w niebyt\nprzesz\u0142o\u015bci. Wydaje mi si\u0119 osobi\u015bcie, \u017ce obecnie mamy w jaki\u015b spos\u00f3b podobne do\ntamtych, czasy prze\u0142omu, dlatego przywo\u0142anie refleksji Autorki zmar\u0142ej 110 lat\ntemu, jest nie tylko intersuj\u0105ce jako \u201eciekawostka z przesz\u0142o\u015bci\u201d, ale i\nwnosz\u0105ce godn\u0105 refleksji perspektyw\u0119 do dyskusji nad kondycj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnej\ncywilizacji.<\/p><\/p>\n\n\n\n

W rozwa\u017caniach nad \u015blepymi uliczkami\npatriotyzmu, Orzeszkowa odwo\u0142uje si\u0119 tak\u017ce do niewygas\u0142ych jeszcze atawizm\u00f3w,\nkt\u00f3re zwielokrotnione poprzez spo\u0142ecze\u0144stwo masowe, mog\u0105 objawi\u0107 si\u0119 jako:\nnienawi\u015b\u0107, egoizm, okrucie\u0144stwo i pycha. Ratunkiem wobec tej sytuacji ma by\u0107\nupowszechnienie wykszta\u0142cenia i wychowanie ca\u0142ych \u201elud\u00f3w, za pomoc\u0105 kt\u00f3rych\njedynie zaprowadzona by\u0107 mo\u017ce w psychicznych istotach ich r\u00f3wnowaga uczucia i\numys\u0142u, a przewaga mi\u0142o\u015bci nad nienawi\u015bci\u0105, zale\u017cy udoskonalenie patriotyzmu,\nzmniejszenie lub unicestwienie fa\u0142szywych jego kierunk\u00f3w. Ulepszone [\u2026]\nkszta\u0142cenie to i wychowanie znie\u015b\u0107 te\u017c musi stopniowo jedn\u0105 jeszcze przewa\u017cn\u0105\nprzyczyn\u0119, zara\u017caj\u0105c\u0105 patriotyzm pierwiastkami nienawi\u015bci i pychy, mianowicie:\ntrwog\u0119 o byt w\u0142asny i trudno\u015b\u0107 w rozwijaniu i udoskonaleniu bytu tego, kt\u00f3rym\nspo\u0142ecze\u0144stwa niekt\u00f3re dzi\u015b jeszcze s\u0105 podleg\u0142e\u201d.<\/p><\/p>\n\n\n\n

Eliza Orzeszkowa proponuje, aby\nwzbogaci\u0107 patriotyzm, poprzez wykorzystanie starannie dobranych element\u00f3w\nkosmopolityzmu. Sugesti\u0119 swoj\u0105 uzasadni\u0142a pisz\u0105c: \u201ekosmopolityzm, zrozumiany\njako przyznanie ka\u017cdej z odr\u0119bnych grup ludzko\u015bci praw do indywidualnego bytu,\njako solidarno\u015b\u0107, wsp\u00f3\u0142praca i wzajemne dla siebie wsp\u00f3\u0142czucie lud\u00f3w, przynie\u015b\u0107\nmo\u017ce patriotyzmowi wa\u017cne udoskonalenia, przez samo unicestwienie psuj\u0105cych go\nprzyczyn\u201d. S\u0142owa te, po 130 latach od sformu\u0142owania, odczytywane powinny by\u0107 w\nkontek\u015bcie historycznym. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 \u00f3wczesnego \u015bwiata podleg\u0142a by\u0142a wielkim\nimperiom europejskim jako kolonie, a miliony ludzi cierpia\u0142o niewolnictwo,\npodobnie jak setki i tysi\u0105ce lat wcze\u015bniej. Pisarka odrzuca jednak stosowanie\nniemoralnych czyn\u00f3w do osi\u0105gni\u0119cia szczytnych cel\u00f3w. Zgodne jest to, ze znanym\npowszechnie do dzisiaj powiedzeniem, \u017ce dobrymi intencjami jest piek\u0142o wybrukowane.\nNie budzi zaufania Orzeszkowej tak\u017ce obserwowana u wielu rodak\u00f3w \u201eprzewaga\nnami\u0119tno\u015bci nad refleksj\u0105\u201d, czyli prymat gwa\u0142townego i nag\u0142ego uczucia nad\nrozumnym dystansem, umo\u017cliwiaj\u0105cym mo\u017cliwie obiektywne podej\u015bcie do sprawy.\nSkrytykowa\u0142a ponadto zbytnie koncentrowanie si\u0119 na osi\u0105gni\u0119ciu tylko jednego\ncelu, bez dostrzegania z\u0142o\u017cono\u015bci \u017cyciowych mo\u017cliwo\u015bci. Nie zosta\u0142o to\ndopowiedziane w tek\u015bcie \u2013 \u017ar\u00f3dle, ale uwa\u017cam, i\u017c Pisarka mog\u0142a mie\u0107 tutaj na\nmy\u015bli \u201e\u015blepe\u201d d\u0105\u017cenie do jak najszybszego odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci, bez\nwzgl\u0119du na koszty a mo\u017ce i potencjalne w swoim czasie ku temu mo\u017cliwo\u015bci. Ten\nwniosek, to jednak tylko moja subiektywna interpretacja, bo takie stwierdzenie\nw \u201eFa\u0142szywych kierunkach patriotyzmu\u201d nie pada. Z pewno\u015bci\u0105 jednak Orzeszkowa chcia\u0142a\nprzestrzec przed zbytnim indywidualizmem w my\u015bleniu o narodzie oraz przed\n\u201ej\u0105trzeniem\u201d i \u201ekr\u00f3tkowidztwem\u201d. Zach\u0119ca\u0142a do poszukiwania odpowiedzi na\npytanie o czynniki spychaj\u0105ce patriotyzm na \u015blepe tory, tak aby nie leczy\u0107\nskutk\u00f3w, lecz powstrzyma\u0107 wyst\u0105pienie objaw\u00f3w \u2013 sytuacji niepo\u017c\u0105danych, w\nkt\u00f3rych szczytne idee wymkn\u0105 si\u0119 spod kontroli ludzi rozs\u0105dnych i o czystych\nintencjach umi\u0142owania polsko\u015bci.<\/p><\/p>\n\n\n\n

Tekst: Artur Jachna<\/p>\n\n\n\n

Fot:
Popiersie Elizy Orzeszkowej z 1938 r., d\u0142uta Henryka Kuny w Parku Praskim im. \u017bo\u0142nierzy 1 Armii Wojska Polskiego w Warszawie. Autor: Mateusz Opasi\u0144ski. Wikimedia Commons.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Eliza Orzeszkowa (1842-1910) znana jest jako wybitna pozytywistyczna pisarka. Stawiana jest w jednym rz\u0119dzie obok Boles\u0142awa Prusa i Henryka Sienkiewicza. Lektura dzie\u0142 szkolnej kole\u017canki Marii Konopnickiej, dowodzi i\u017c od czas\u00f3w … <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13724,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,11,2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13720"}],"collection":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13720"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13720\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13724"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13720"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13720"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13720"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}