{"id":13479,"date":"2020-05-16T08:37:13","date_gmt":"2020-05-16T06:37:13","guid":{"rendered":"http:\/\/patriotycznykrakow.pl\/?p=13479"},"modified":"2020-05-18T16:28:45","modified_gmt":"2020-05-18T14:28:45","slug":"__trashed","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/patriotycznykrakow.pl\/index.php\/2020\/05\/16\/__trashed\/","title":{"rendered":"“Per\u0142y przyrody” – nasze parki narodowe. Tatrza\u0144ski Park Narodowy cz.1"},"content":{"rendered":"

<\/p>\n

\u201ePer\u0142y przyrody\u201d \u2013 nasze parki narodowe. Prezentujemy kolejny tekst z cyklu artyku\u0142\u00f3w po\u015bwi\u0119conych polskim parkom narodowym. Chcemy w nim przypomnie\u0107 miejsca wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce si\u0119 szczeg\u00f3lnymi warto\u015bciami przyrodniczymi, spo\u0142ecznymi, kulturowymi i edukacyjnymi, na obszarze kt\u00f3rych podlega ochronie ca\u0142a przyroda. Parki narodowe to tak\u017ce doskona\u0142e miejsce do poznawania naszej przesz\u0142o\u015bci. To przecie\u017c tu, znajdziemy wiele miejsc, kt\u00f3re na przestrzeni wiek\u00f3w by\u0142y \u015bwiadkami wydarze\u0144 tworz\u0105cych histori\u0119 Polski. Niech wi\u0119c cykl ten zach\u0119caj\u0105c do wakacyjnych odwiedzin, poza walorami krajobrazowymi i rekreacyjnymi przyniesie tak\u017ce warto\u015bciow\u0105 lekcj\u0119 naszej historii. Opisowi ka\u017cdego parku narodowego b\u0119dzie towarzyszy\u0142 film \u201ePrze\u017cyj to! Polskie parki narodowe\u201d przygotowany przez Ministerstwo Klimatu.<\/p>\n

<\/p>\n\n\n

\"\"
Mapa Tatrza\u0144skiego Parku Narodowego ze szlakami, autor Kapitel <\/figcaption><\/figure>\n\n\n

Tatrza\u0144ski Park Narodowy to jeden z najwi\u0119kszych park\u00f3w narodowych w Polsce o powierzchni 21.197 ha. Po\u0142o\u017cony jest na po\u0142udniowych kra\u0144cach wojew\u00f3dztwa ma\u0142opolskiego. Granice Parku obejmuj\u0105 ca\u0142y obszar polskiej cz\u0119\u015bci Tatr i blisko 3.700 ha kompleks\u00f3w le\u015bnych przylegaj\u0105cych do nich od p\u00f3\u0142nocy. Od po\u0142udnia TPN s\u0105siaduje ze s\u0142owackim Tatrza\u0144skim Parkiem Narodowym (TANAP-em), a od p\u00f3\u0142nocy z miastem Zakopane oraz gminami: Ko\u015bcielisko, Poronin i Bukowina Tatrza\u0144ska. Nale\u017cy do najpi\u0119kniejszych i najch\u0119tniej odwiedzanych park\u00f3w narodowych. Pi\u0119kne widoki, unikatowa przyroda, rzadkie gatunki zwierz\u0105t i ro\u015blin przyci\u0105gaj\u0105 tu turyst\u00f3w o ka\u017cdej porze roku i niezale\u017cnie od pogody. W 1992 roku TPN zosta\u0142 wpisany na list\u0119 rezerwat\u00f3w biosfery UNESCO. Tatrza\u0144ski Park Narodowy udost\u0119pniany jest dla r\u00f3\u017cnych form aktywno\u015bci cz\u0142owieka (m.in. turystyka piesza, narciarska, rowerowa, taternictwo, narciarstwo zjazdowe). Do dyspozycji odwiedzaj\u0105cych Park jest, a\u017c 275 km znakowanych szlak\u00f3w turystycznych o r\u00f3\u017cnych stopniach trudno\u015bci. Niekt\u00f3re szlaki s\u0105 wyposa\u017cone s\u0105 w \u0142a\u0144cuchy, klamry i drabinki. Znakowane szlaki prowadz\u0105 tak\u017ce do 6 jaski\u0144 udost\u0119pnionych dla turyst\u00f3w. Na obszarze Parku znajduje si\u0119 8 schronisk turystycznych, kt\u00f3re czynne s\u0105 przez ca\u0142y rok. Ponadto na terenie TPN znajduje si\u0119 kolej linowa z Ku\u017anic na Kasprowy Wierch oraz dwa wyci\u0105gi narciarskie na stokach Kasprowego Wierchu. Miejsca najcz\u0119\u015bciej odwiedzane przez turyst\u00f3w to: Morskie Oko, Dolina Ko\u015bcieliska, Dolina Chocho\u0142owska, Dolina Str\u0105\u017cyska, Kasprowy Wierch oraz Giewont.<\/p>\n

Zesp\u00f3\u0142 serwisu TRAIL.PL we wsp\u00f3\u0142pracy z pracownikami Tatrza\u0144skiego Parku Narodowego stworzy\u0142 dla turyst\u00f3w mobiln\u0105 aplikacj\u0119 \u201cTw\u00f3j Tatrza\u0144ski PN\u201d,kt\u00f3ra pomaga lepiej pozna\u0107 szlaki i ciekawe miejsca w Parku. Znajduj\u0105 si\u0119 tu opisy i zdj\u0119cia z tatrza\u0144skich szlak\u00f3w i ciekawych miejsc. Mo\u017cna te\u017c pobra\u0107 map\u0119 mobiln\u0105 Tatr i okolicy, dzia\u0142aj\u0105c\u0105 bez sta\u0142ego po\u0142\u0105czenia z Internetem. Ponadto, aplikacja umo\u017cliwia nagrywanie i zapisanie \u015blad\u00f3w wycieczek, wraz ze zdj\u0119ciami i notatkami, kt\u00f3re po zalogowaniu do TRAIL.PL mo\u017cna ogl\u0105da\u0107 i edytowa\u0107 w przegl\u0105darce internetowej.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Logo TPN symbol kozicy g\u00f3rskiej, w kolorze szarym widziany z boku. Rysunek przedstawia kozic\u0119 stoj\u0105c\u0105 jak gdyby na kraw\u0119dzi ska\u0142y. Wpisany jest w po\u0142ow\u0119 ko\u0142a w b\u0142\u0119kitnym kolorze imituj\u0105cym niebo. Kolor rozci\u0105ga si\u0119 od rog\u00f3w kozicy do jej zadniego kopyta.<\/strong><\/p>\n

Unikatowo\u015b\u0107 przyrodnicz\u0105 Tatr podkre\u015blaj\u0105 gatunki ro\u015blin (oko\u0142o 200) i zwierz\u0105t, kt\u00f3re poza tym miejscem nie wyst\u0119puj\u0105 nigdzie indziej na \u015bwiecie lub pojawiaj\u0105 si\u0119 nielicznie s\u0105 to tzw. endemity. Najbardziej z nich znane to kozica tatrza\u0144ska (symbol TPN), \u015bwistak tatrza\u0144ski czy te\u017c wysokog\u00f3rska ro\u015blina warzucha tatrza\u0144ska. Obok wymienionych endemit\u00f3w, do najbardziej charakterystycznych gatunk\u00f3w wyst\u0119puj\u0105cych w Tatrach nale\u017c\u0105 tak\u017ce: nied\u017awied\u017a brunatny, ry\u015b, wilk, lis, orze\u0142 przedni, szarotka alpejska, lilia z\u0142oto g\u0142\u00f3w, ostr\u00f3\u017cka tatrza\u0144ska i limba.<\/p>\n

Zwierz\u0119ta TPN<\/strong><\/p>\n

Kozica<\/strong> to \u017cywy symbol Tatr, na sta\u0142e wpisa\u0142a si\u0119 w \u015bwiadomo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w Podhala jako przyk\u0142ad swobody i umi\u0142owania g\u00f3r. By\u0142a i wci\u0105\u017c jest bohaterk\u0105 ludowych gadek, opowie\u015bci, piosenek oraz motywem malowide\u0142 na szkle, rze\u017ab i p\u0142askorze\u017ab. Od niej wywodz\u0105 si\u0119 lokalne nazwy: Kozi Wierch, Kozia Dolina, Kozi Grzbiet, itp. Dla obu transgranicznych tatrza\u0144skich park\u00f3w narodowych kozica sta\u0142a si\u0119 nadrz\u0119dnym celem ochrony. Kozice s\u0105 typowymi zwierz\u0119tami g\u00f3rskimi. Najcz\u0119\u015bciej w Tatrach przebywaj\u0105 w strefie wysoko\u015bci od 1.700 do 2.200 m n.p.m. \u2013 w pi\u0119trach kosodrzewiny, hal i turni. Kozica tatrza\u0144ska wielko\u015bci\u0105 i kszta\u0142tem przypomina koz\u0119 domow\u0105, jest zwierz\u0119ciem towarzyskim i \u017cyje w stadach, czyli kierdelach licz\u0105cych od 5 do 15 osobnik\u00f3w. Grupy takie sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z k\u00f3z, tegorocznych ko\u017al\u0105t i samc\u00f3w w wieku do trzech lat. Na czele kierdela stoi najsilniejsza i najbardziej do\u015bwiadczona samica, najcz\u0119\u015bciej prowadz\u0105ca m\u0142ode oraz znaj\u0105ca doskonale sw\u00f3j rewir. Kozice prowadz\u0105 dzienny tryb \u017cycia. Obecnie w ca\u0142ych Tatrach \u017cyje ponad 1.400 kozic, w tym po stronie polskiej prawie 400 (dane z roku 2019). Kozica tatrza\u0144ska obj\u0119ta jest w Polsce ochron\u0105 gatunkow\u0105, a ca\u0142y obszar jej wyst\u0119powania podlega najwy\u017cszej formie ochrony, jak\u0105 jest park narodowy. Ponadto kozic\u0119 tatrza\u0144sk\u0105 uznano za podgatunek unikatowy w skali Europy i wpisano go na list\u0119 gatunk\u00f3w priorytetowych w ramach ekologicznej sieci Natura 2000.<\/p>\n\n\n

\"\"
Kozica Tatrza\u0144ska, fot. Jacek Rybak<\/figcaption><\/figure>\n\n\n

Ciekawostki: 1. Dwa razy do roku s\u0105 organizowane przez TPN i TANAP liczenia kozic. 2. Pierwszym aktem prawnym dotycz\u0105cym ochrony kozic by\u0142a “Ustawa wzgl\u0119dem zakazu \u0142apania i sprzedawania zwierz\u0105t alpejskich w\u0142a\u015bciwych Tatrom, \u015bwistaka i dzikich k\u00f3z” uchwalona w Sejmie Galicyjskim we Lwowie 5 pa\u017adziernika 1868, by\u0142a to pierwsza w \u015bwiecie parlamentarna ustawa o ochronie gatunkowej zwierz\u0105t. Dzi\u0119ki tej ustawie powsta\u0142a w Tatrach stra\u017c g\u00f3rska, maj\u0105ca na celu zapobiega\u0107 k\u0142usownictwu. 3. Kozica jest blisk\u0105 krewniaczk\u0105 antylopy. 4. Dolin\u0119 Jagni\u0119c\u0105 zamieszkuje stado nadzwyczaj oswojonych kozic. Zwierz\u0119ta podchodz\u0105 do ludzi nawet na odleg\u0142o\u015b\u0107 metra, niezbyt ch\u0119tnie tak\u017ce usuwaj\u0105 si\u0119 ze szlaku przechodz\u0105cym turystom.<\/p>\n\n\n

\"\"
Nied\u017awied\u017a brunatny, fot. Jean-No\u00ebl Lafargue
<\/figcaption><\/figure>\n\n\n

Nied\u017awied\u017a brunatny<\/strong> jest najwi\u0119kszym drapie\u017cnikiem l\u0105dowym i najbardziej ro\u015blino\u017cernym. Je\u015bli ju\u017c poluje, to jego ofiarami najcz\u0119\u015bciej padaj\u0105 larwy os i mr\u00f3wki. Je\u015bli w \u017co\u0142\u0105dku nied\u017awiedzia znajdzie si\u0119 mi\u0119so, to jest to najcz\u0119\u015bciej padlina \u2013 kozica wygrzebana na wiosn\u0119 z lawiniska, niedojedzony przez wilki jele\u0144 czy zabrana rysiowi sarna. Maksymalny ci\u0119\u017car karpackich osobnik\u00f3w przekracza 350 kg. Pomimo kr\u0119pej, niezgrabnej budowy cia\u0142a potrafi szybko biega\u0107, skaka\u0107, p\u0142ywa\u0107 i wspina\u0107 si\u0119 na drzewa i ska\u0142y. Jego si\u0142a jest przys\u0142owiowa. Ma znakomity w\u0119ch i s\u0142uch, a nieco s\u0142abszy wzrok. Taka wra\u017cliwo\u015b\u0107 zmys\u0142\u00f3w jest znakomitym przystosowaniem do \u017cycia w lesie, \u015brodowisku o ograniczonej widoczno\u015bci. W\u0119ch informuje nied\u017awiedzia o zakopanych w lawinie kozicach, ale tak\u017ce o papierkach po cukierkach pozostawionych kilka godzin wcze\u015bniej na szlaku. W Tatrach \u017cyje obecnie ok. 50\u201360 nied\u017awiedzi, z czego po polskiej stronie stale przebywa kilkana\u015bcie sztuk. W polskiej cz\u0119\u015bci Tatr ka\u017cdego roku obserwuje si\u0119 od jednego do trzech nied\u017awiedzic z m\u0142odymi.<\/p>\n\n\n

\"\"
ilk, fot. ze strony wilki.pl<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Wilk<\/strong> jest niemal stuprocentowym drapie\u017cc\u0105. \u017byje w stadach rodzinnych zwanych watahami. W wilczej watasze obowi\u0105zuje \u015bcis\u0142a hierarchia. Dowodzi dominuj\u0105ca para, kt\u00f3rej towarzysz\u0105 m\u0142odsze lub s\u0142absze osobniki, cz\u0119sto po\u0142\u0105czone wi\u0119zami pokrewie\u0144stwa. Polowania najcz\u0119\u015bciej odbywaj\u0105 si\u0119 stadnie. Po udanym polowaniu cz\u0142onkowie stada posilaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zgodnie z ustalonym porz\u0105dkiem socjalnym. Liczebno\u015b\u0107 wilk\u00f3w w TPN ulega silnym wahaniom zwi\u0105zanym z dost\u0119pno\u015bci\u0105 pokarmu i migracjami, ale tak\u017ce z t\u0119pieniem tego gatunku na przyleg\u0142ych obszarach (my\u015blistwo na S\u0142owacji i k\u0142usownictwo w Polsce). Od wielu ju\u017c lat wyst\u0119puje tu do kilkunastu przedstawicieli tego gatunku, \u017cyj\u0105cych w 1\u20133 stadach.<\/p>\n\n\n

\"\"
Lis rudy, fot. Martin Mecnarowski<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Lis<\/strong> nie pogardzi praktycznie niczym, co nadaje si\u0119 do zjedzenia. W sk\u0142ad jego jad\u0142ospisu wchodz\u0105 gryzonie, piskl\u0119ta i jaja ptak\u00f3w gnie\u017cd\u017c\u0105cych si\u0119 na ziemi, ale r\u00f3wnie\u017c liczne owoce, w tym na przyk\u0142ad jarz\u0119bina. Lisy to tak\u017ce najwa\u017cniejsi tatrza\u0144scy padlino\u017cercy. Bardzo szybko wynajduj\u0105 i zjadaj\u0105 praktycznie ka\u017cd\u0105 padlin\u0119. Pe\u0142ni\u0105 tym samym wa\u017cn\u0105 rol\u0119 sanitariuszy. Niestety ch\u0119tnie korzystaj\u0105
z pokarmu pozostawianego przez ludzi. Szybko ucz\u0105 si\u0119, \u017ce w pobli\u017cu szlak\u00f3w i zabudowa\u0144 mo\u017cna \u0142atwo si\u0119 po\u017cywi\u0107. Oswajaj\u0105 si\u0119 z lud\u017ami, co jest dla lis\u00f3w pocz\u0105tkiem zguby, gdy\u017c zbyt rozzuchwalone zwierz\u0119ta, wyrywaj\u0105ce turystom kanapki z plecak\u00f3w i k\u0105saj\u0105ce przy tym ludzi po r\u0119kach, s\u0105 eliminowane. Lis jest uwa\u017cany za kluczowy gatunek w funkcjonowaniu tatrza\u0144skiej fauny. Szacuje si\u0119, \u017ce wyst\u0119puje tu kilkadziesi\u0105t do stu osobnik\u00f3w tego gatunku.<\/p><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Gronostaj, fot. Steve Hillebrand <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Gronostaj (rektor na wysoko\u015bciach) prawdopodobnie najliczniejszy ssak drapie\u017cny w Tatrach. Wyst\u0119puje we wszystkich pi\u0119trach ro\u015blinnych, od regla dolnego po najwy\u017csze szczyty Tatr, unika jednak g\u0119stych las\u00f3w. Bardzo ruchliwy i zwinny. Nieustannie poluje, g\u0142\u00f3wnie na drobne ssaki i ptaki. Zdarza mu si\u0119 atakowa\u0107 m\u0142ode \u015bwistaki. Ch\u0119tnie korzysta tak\u017ce z odpadk\u00f3w pozostawianych przez ludzi. Cz\u0119sto odwiedza wysokog\u00f3rskie osady podkradaj\u0105c kawa\u0142ki w\u0119dlin. Gronostaje latem grzbiet maj\u0105 br\u0105zowy, a sp\u00f3d cia\u0142a \u017c\u00f3\u0142tobia\u0142y. Na zim\u0119 zmieniaj\u0105 sukni\u0119 na jednolicie bia\u0142\u0105 i tylko koniec ogona i oczy pozostaj\u0105 czarne. Futerka ubitych zim\u0105 gronostaj\u00f3w z pozostawionymi ogonami s\u0142u\u017c\u0105 za materia\u0142 na ko\u0142nierze rektorskich tog.<\/p><\/p>\n\n\n\n

\"\"
\u015awistak, fot. Inklein<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u015awistaki, \u015bwiadkowie minionych epok, ju\u017c od czwartorz\u0119du zasiedla\u0142y tereny, z kt\u00f3rych ust\u0119powa\u0142 lodowiec i gdzie odrasta\u0142a ro\u015blinno\u015b\u0107. Ze wzgl\u0119du na sw\u0105 niezwyk\u0142\u0105 czujno\u015b\u0107, \u015bwistaki na swe ostoje wybieraj\u0105 miejsca, z kt\u00f3rych swobodnie mog\u0105 obserwowa\u0107 okolic\u0119. W Tatrach zwierz\u0119ta te \u017cyj\u0105 na wysoko\u015bci od 1.500 do 2.300 m n.p.m. \u015awistak ma masywn\u0105 i zaokr\u0105glon\u0105 sylwetk\u0119. D\u0142ugo\u015b\u0107 tu\u0142owia wraz z g\u0142ow\u0105 wynosi 30\u201360 cm, a ogona 10\u201325 cm. Ci\u0119\u017car cia\u0142a doros\u0142ego osobnika waha si\u0119 pomi\u0119dzy 5 a 7 kg. \u015awistak podobnie jak inne gryzonie ma dwie pary siekaczy, g\u00f3rn\u0105 i doln\u0105, kt\u00f3re rosn\u0105 przez ca\u0142e \u017cycie. \u015awistaki \u017cyj\u0105 w rodzinach lub koloniach, z kt\u00f3rych ka\u017cda sk\u0142ada si\u0119 z pary rodzicielskiej i m\u0142odych z dw\u00f3ch ostatnich miot\u00f3w. Ka\u017cda rodzina co roku zajmuje to samo terytorium. W zale\u017cno\u015bci od lokalizacji i obfito\u015bci pokarmu jego powierzchnia wynosi od 2 do 20 tys. m kw. Terytoria poszczeg\u00f3lnych rodzin nie pokrywaj\u0105 si\u0119. Obecnie wed\u0142ug nomenklatury \u015awiatowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) \u015bwistak zaliczany jest do gatunk\u00f3w zagro\u017conych wygini\u0119ciem ze wzgl\u0119du na ma\u0142\u0105 populacj\u0119 i porozrywany zasi\u0119g, w tym wypadku poprzez szlaki turystyczne. Dzi\u015b populacja \u015bwistaka po polskiej stronie granicy liczy 150\u2013200 osobnik\u00f3w, a po s\u0142owackiej oko\u0142o 600. Tatrza\u0144ski Park Narodowy prowadzi biern\u0105 ochron\u0119 \u015bwistaka. Polega ona na niedokarmianiu zwierz\u0105t oraz prowadzeniu sta\u0142ego nadzoru terenowego nad ostojami \u015bwistak\u00f3w. Z nazw\u0105 \u015awistak zwi\u0105zane s\u0105 liczne nazwy topograficzne w Tatrach: \u015awistowa Czuba, \u015awist\u00f3wka, \u015awistowa Dolina, itd.<\/p><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Dwa jelenie walcz\u0105ce w czasie rui




<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Samiec sarny z wyra\u017anymi porostkami na g\u0142owie , fot. Przykuta

<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Samica jelenia , fot. Em\u0151ke D\u00e9nes <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Samica sarny, fot. Przykuta<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Jele\u0144 i<\/strong> sarna<\/strong> to najbardziej znani przedstawiciele zwierzyny p\u0142owej w Polsce i jedyni z tej grupy stali mieszka\u0144cy Tatr. W potocznym mniemaniu zwierz\u0119ta te cz\u0119sto kojarzone s\u0105 w par\u0119. By\u0142aby to jednak para bardzo niedobrana, s\u0105 to bowiem dwa zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne gatunki. Zar\u00f3wno jelenie, jak i sarny preferuj\u0105 \u015brodowisko le\u015bne. Las s\u0142u\u017cy im jako baza \u017cerowa i miejsce schronienia. I jedne, i drugie mo\u017cna jednak cz\u0119sto zobaczy\u0107 na otwartej przestrzeni. Jelenie to dzi\u015b najliczniejsza zwierzyna w Tatrza\u0144skim Parku Narodowym, ich liczebno\u015b\u0107 oceniana jest na nieco ponad 200 sztuk a saren \u017cyje tu oko\u0142o stu.<\/p><\/p>\n\n\n\n

Opracowanie Anna S\u0119k <\/p>\n\n\n\n

\n